Bawat Kilometro Tibok ng Puso

|

 

BAWAT KILOMETRO TIBOK NG PUSO 

 

 

— 1 —
Ang Pinakamakisig na Boyskawt sa Puti

Maliit pa, mahilig nang maghanapbuhay si Karlo Montemayor, batang Bagobantay. Ang una niyang pinagkakitaan ay ang pagkukrudo ng dyip. Piso ang bayad noon sa bawat sahig ng dyip na nakukruduhan niya.

Hindi naman mahirap ang pagkukrudo ng dyip dahil nasa tapat lang ng inuupahang apartment nina Karlo ang paradahan. Krudo lang pati ang puhunan niya at ilang gulanit na basahan at maliit na walis-tambo, kaunting tyaga at maraming pasensya sa nanunuot na sangsang ng krudo, ayos na.

Si Mang Pidyong ang laging nagpapakrudo kay Karlo noon. Hindi na kasi pinababayaran ni Karlo kay Mang Pidyong ang pagwawalis, isinasama na niya ito sa pisong bayad ng matanda sa pagkukrudo.

Ewan ni Karlo kung bakit, pero agad na naging magaan ang pakiramdam ni Mang Pidyong sa kanya. Siguro’y dahil ’di niya pinag-aalinlanganang kruduhan ang dyip ng matanda. Marami kasing tumatangging kruduhan ang sahig ng dyip ni Mang Pidyong dahil sa kalumaan. Pero iba si Karlo. Hindi siya mapili. Ito siguro ang kinatuwaan ni Mang Pidyong sa kanya kaya madalas siya nitong sorpresahin ng kung anuano: trumpo, teks, holen, sumpit, bukayo.

Kaya magaan din ang loob ni Karlo kay Mang Pidyong. Lalo niyang pinupulido ang pagkukrudo ng sahig ng dyip ng matanda. Kung hindi’y matagal na sanang napapak ng kalawang ang sahig ng antigo nitong dyip na dadalawang dipa lang yata ang haba mula sa delasong ulo ng burloloy na kabayo sa harapan hanggang sa nakausling tambutso sa likuran. Hindi rin tinitipid ni Karlo sa krudo si Mang Pidyong kahit na sa unang pahid niya sa sahig ng dyip ay parang lumalagok ng likido ang uhaw na kalawang nito. Mabuti na lang, kahit papaano, may nailalantad din namang kinang ang sahig ng dyip ni Mang Pidyong. ’Yun nga lang, mahiyaing kinang. Kunswelo de bobo, kunswelo de krudo.

Pero noong mag-greydiks si Karlo, itinigil niya ang pagkukrudo. Mabuti rin naman daw na maranasan ang iba pang bagay. May pumwesto kasing pagawaan ng ice drop sa talipapa at nag-unahan ang kabataan ng Kalye Abra sa limitadong sisidlang-kahoy nito. Mabuti nga’t maagang natunugan ni Karlo ang balita dahil mismong si Mang Pidyong, na laging kumakain sa turuturo sa talipapa, ang nakapagbalita sa kanyang naghahanap daw ng mga tagapaglako ang pagawaan ng ice drop. Magmula noon, nagkaroon ng krisis sa paradahan ng dyip: wala nang nagkukrudo dahil lahat halos ng mga bata sa Kalye Abra, tulad ni Karlo, ay sumubok sa paglalako ng ice drop.

Inihanay muna ni Karlo ang lalagyang plastik ng krudo sa mga bote at garapa sa ilalim ng lababo ng bahay nila. Tuluyan na rin niyang nalimutan kung saan na ba nailagay ang mga basahan. At natagpuan na lang ni Karlo ang sariling naglilibot sa buong Bagobantay, nagbabatinting ng maliit na kuliling at hindi sinasadyang magkilya ng katawan pakaliwa para mapasan ang sisidlan ng ice drop sa kanang balikat.

At sa unang pagkakataon, nalibot ni Karlo ang buong Bagobantay at nakita niya sa wakas ang mga misteryo nito na noo’y sa mga kwento lang ni Mang Pidyong naririnig: ang Purok Sinagtala na para lamang isang malaking kiwal ng bitukang manok sa laksa nitong masasangsang na iskinita; ang iskwater-eryang Kalye Tagumpay na ginapi na ng bundukbundok na basura; ang sapa sa Tibagan na paboritong languyan at paliguan ng mga walang pera, bagama’t minsa’y kasabay mong magpapalutanglutang (bukod sa kyâpó) ang tae ng tao at iba’t ibang patay na hayop; at ang Ilog Culiat na napatanyag mula Purok Paltok sa timog hanggang sa Toro Hills sa hilaga dahil sa bibihira nang ibong kantutbato na kung minsa’y dumadalaw dito.

Maraming bagay na nakita si Karlo at lugar na naabot sa paglalako ng ice drop. Marami rin siyang inabot na palo sa tatay niyang nagpapaliwanag sa pamamagitan ng paha.  Ipinaghahanapbuhay daw naman sila ni Jack — ang tangi’t nakakatanda niyang kapatid na lalaki — ay kung bakit siya pang bunso ang kung saansaan nagsususuot. Pero hindi nagpapigil si Karlo sa paha. Likas na matigas ang ulo niya. Napilitan lang talaga si Karlong tumigil sa paglalako ng ice drop nang makumbinsi niya mismo ang sariling, “Oo nga, lugi rin naman talaga, dahil ako ring madalas ang kumakain ng sarili kong tinda.”

Pero hindi na rin nakabalik si Karlo sa pagkukrudo. Mabilis at maraming pagbabagong nagaganap sa mga kaklase niyang babae: bagama’t ibaiba ang antas, lumaki nang bahagya ang kanilang mga suso; bumilog, nagkahugis, at gumanda ang tindig ng mga katawan; umaliwalas ang hilatsa ng mga mukha.

Kaya mula sa kalagitnaan ng greydsiks hanggang sa pagsasara nito, natagpuan ni Karlo ang sariling bumabaling kay Lilia Lopez: ang unang babaeng nagbigay sa kanya ng motibasyon upang ipatahi sa wakas sa nanay niya ang sirang siper ng syorts at magpabili na rin ng kaunaunahang brip. At magmula noon, lalong ’di napagawi si Karlo sa paradahan ng dyip, nag-aalalang mahilingang muli ni Mang Pidyong na kruduhan ang dyip at mahuli siyang minsan ni Lilia sa aktong nakikitalamitam sa kalawang: isang aksidenteng noon ay ipinalagay niyang trahedya sa isang nagtatangka nang manligaw. “Para saan pa ang pagpupomada ko?” isip ni Karlo. “Para saan pa ang pagbubuhos ko ng alkohol sa kilikili? O ang paminsanminsang pakikiambos sa pabango ni Kuya Jack?” Para kay Lilia lahat ng iyon.

Ang pinag-igi na lang ni Karlo noon ay ang pagbuboyskawt. Mas madalas kasi kaysa hindi, ito ang batayan ng paghanga ng mga kaklase nilang babae. Pagandahan silang mga lalaki ng uniporme, pataasan ng ranggo, at paramihan ng nakukumpiskang sipa sa kawawang mga greydwan hanggang greydpor. Hindi na nila noon pinuprublema ang mga greydpayb, pumapalag.

Hindi naman nagtagal at nagbunga ang pagpapasikat ni Karlo. Siya ang may pinakamagarang unipormeng pamboyskawt dahil mayroon itong maliliit na etiketang nakatatak sa tela. Mismong mga etiketa ng Boy Scouts of the Philippines, galing pang Divisoria! Bihira raw ang boyskawt na may ganoong uniporme, sabi ng nanay ni Karlo.

Si Karlo rin ang may pinakamahabang sungay ng kalabaw na suksukan ng kertsip. At hindi lang iyon: si Karlo rin ang may pinakamaraming sipang ‘nakumpiska’ dahil minsa’y binibili na lang niya ang mga sipang ayaw ipakumpiska ng mga mga greydwan hanggang greydpor. Ang ginawa ni Karlo, binasag niya ang alkansyang pinag-ipunan ng kaunting kinita noon sa pagkukrudo ng dyip. Hindi ito alam ng tatay niya. Hindi rin ito alam ng nanay niya. At hindi na nila ito malalaman magpakailanman.

Sa madaling salita, napansin din sa wakas ni Lilia si Karlo; at hindi lang dahil sa kadaldalan nito sa klase tulad ng madalas na ireklamo ng mga titser nila. Naging sikat na boyskawt si Karlo sa iskwelahan na kung tawagin nila noon ay Puti dahil sa kinalburo nitong mga pader. Mula sa mapapanghing sulok ng gusaling Tugbo at Guansing, hanggang sa compost pit ng tiranong titser ni Karlo sa gardening na si Kura, umalingawngaw na parang hugong-bangaw ang pangalang “Karlo Montemayor”: ang iskawt na may pinakamaraming nakumpiskang sipa; ang pinakamakisig na boyskawt sa Puti. Paano pang ‘di mapapansin si Karlo ni Lilia Lopez, ang kras ng bayan na sekretarya ng seksyon nila?

Kaya ilang araw bago sumapit ang pagtatapos, hindi na nahirapan si Karlong imbitahan si Lilia para magmiryenda ng ginatan at tsitsarong bilog sa tindahan nina Manang sa harap ng geyt ng Puti. Naging madalas ang ganitong mga pagkikita, at minsa’y naligo pa sila sa Tibagan! Kasama nga lang ang iba pa nilang kaklase, kyâpó, at mga lulutang-lutang na ’di kanais-nais na bagay. Pero siyang-siya ang lahat at kung ’di pa kumagat ang dilim ay baka nakababad pa rin sila.

— 2 —
Slippery Knot

Ilang araw bago sila magtapos sa elementarya, sinamahan ni Karlo si Lilia sa talipapa. Napadaan sila sa paradahan ng dyip dahil di maiiwasan. Ni hindi namalayan ni Karlong dumaan na pala sila sa harapan ni Mang Pidyong.

“Uuuy, kaya naman pala hindi na nagkukrudo,” asar ng matanda, “nanliligaw na!”

Nagulat si Karlo. Lilingon sana siya, pero sa boses pa lang, alam na niyang si Mang Pidyong iyon. At alam din niyang lalo lang siyang aasarin nito kapag pinansin pa niya. Napatungo na lang si Karlo sa hiya, napatingin sa lupa at nakipagngisian sa nagtatawanang mga butas ng Kalye Abra na singnipis lang yata ng tsitsaron ang pagkakaaspalto.

“Isusumbong kita sa Nanay mo!” nagpahabol pa ang matanda habang patuloy lang sa paglakad sina Karlo at Lilia. “Sasabihin ko, nanliligaw ka na!”

Hindi na lang pinansin ni Karlo si Mang Pidyong pero dinalaw din siya ng kaba. Naalala niyang bigla ang paha ng kanyang tatay: ang mahaba nito’t malapad na pahang-kalabaw na nagnutnot na sa kakalagapak sa pwet niya. Bata pa kasi’y mahilig nang mangatwiran si Karlo, mahilig nang mamilosopo. Kaya kahit bata pa, nakahiligan na rin siyang dahasin ng tatay niya.

“At may paligawligaw ka nang nalalaman!” sigaw ng tatay niya sa kanyang isipan. “Kaya pala hingi ka nang hingi ng pera, kung sinusino’ng inililibre mo ng ginatan at tsitsarong bilog kina Manang, imbes na ikaw na payatot ka ang kumain!”

Pero kahit payat ang balangkas, nagpakatatag si Karlo, lalo’t kasama si Lilia. “Hindi ko sa inyo hiningi ang ipinanglibre ko,” kinausap ni Karlo sa isip ang kanyang tatay. “Hindi rin kay Inay. Galing ‘yon sa binasag kong alkansya. Pera ko ‘yon!”

Binura ni Karlo sa isip ang tatay niya at nagpatuloy sa paglalakad sa kalyeng butasbutas. Nililingunlingon naman ni Lilia si Mang Pidyong habang naglalakad.

“Nagkukrudo ka pala ng dyip?” baling nito kay  Karlo.

“Hindi na... ayoko na... masyadong marumi... tsaka ano... hindi naman talaga ako ano...”

“Ano?”

“Ano? Ano ba’ng bibilhin mo?” Iibahin sana ni Karlo ang usapan.

“Hinde, sino ba ’yung mamang ’yon?”

“A... ’yon? Si ano ’yon, si Mang Pidyong ’yon, mabait ’yon, kaya lang, nakakaasar... e, hindi naman kita nililigawan, e.” Nakahinga rin sa wakas si Karlo nang makapagsinungaling.

Si Lilia naman ang napatungo. Nag-angat ng mukha si Karlo at tiningnan ang namumulang si Lilia. Noon lang niya nakumpirmang mas matangkad nga ito sa kanya. At marunong ding mataranta. At mamula.

Matagal na ’di nagkibuan sina Karlo at Lilia habang patuloy sa mabagal na paglalakad. Palibhasa’y madalas na nakatungo, namalayan na lang nilang nasa talipapa na pala sila nang mag-umpisa nang magputik ang kalye. Tumigil ang dalawa sa paglalakad. Hindi makatingin si Lilia kay Karlo, kukurapkurap ang mga mata at pinatatambok ng hangin ang magkabilang pisngi. Mayamaya’y sulimpat nitong tiningnan si Karlo, nahihiya.

“Sige, h’wag mo na ’kong samahan. Baka hanapin ka nga ng tatay mo. Sige, baka isumbong ka nga ni Mang Pidyong sa nanay mo, baka mapagalitan ka pa,” hindi malaman ni Karlo kung nag-aalala lang si Lilia o sadyang nananakot.

Naalalang muli ni Karlo ang paha ng tatay niya — ang mahaba nito’t malapad na pahang-kalabaw na nagnutnot na sa kalalagapak sa pwet niya.

“Imbes na nag-aaral ka ng liksyon mo nang makaonor kang tulad ng Kuya Jack mo, may pahatidhatid ka nang nalalaman! Hindi mo naman kamag-anak ’yang Liliang ’yan!” Nanumbalik ang tatay ni Karlo sa kanyang isipan.

Pero disidido si Karlong samahan si Lilia sa palengke. Hindi naman niya makikita ang tatay niya dahil nasa Kalookan ito ngayon, nagtatrabaho bilang mekaniko sa PJ Lines. Isa pa, may gusto rin siyang bilhin sa talipapa. Hihiwalay din siya kay Lilia mamaya.

“Ano ba’ng bibilhin mo, Lilia?” tanong muli ni Karlo.

“Medyas na puti,” nagawa rin sa wakas ni Liliang tingnan si Karlo. “’Di ba, sabi ni Ma’am, medyas na puti raw ang dapat nating gamitin bukas sa graduation?”

“A, oo. Saan ba rito may medyas na puti? Sasamahan na kita,” panunubok ni Karlo.

“H’wag na, kaya ko naman. Tsaka baka may gagawin ka pang iba.”

Naalala ni Karlo ’yung gusto niyang tingnang sorpresa na sa ibang bahagi ng talipapa nabibili, kaya pumayag na rin siya sa mungkahi ni Lilia. Isa pa, para kay Lilia ang sorpresa.

“Ikaw. Sige. Kitakita na lang tayo bukas sa graduation.”
 
Nagpaalam si Karlo kay Lilia, sabay talikod, at naglakad papunta sa pwestong nagtitinda
 
ng kung anuanong mumurahing pangrigalo.

Kinabukasan, maagang ginising si Karlo ng nanay niya. Kapaplantsa lang nito sa arkiladong barong Tagalog ni Karlo at sa bagong biling itim na pantalong gabardin na gagamitin ng anak sa gradweysyon.

Pupungaspungas na pumunta sa kubeta si Karlo, nagbabalak maligo. Matagal siyang umiskwat sa sahig, babagsakbagsak ang antuking ulo, pupormapormang maliligo. Nagising lang talaga siya nang kusang bumuhos sa sariling bigat ang isang tabo ng tubig na matagaltagal din niyang iniumang sa kanyang ulo. Simbilis ng pangingilig sa lamig ng tubig ang ginawa ni Karlong buhos-sabon-banlaw kaya mabilis siyang nakatapos. Nangangaligkig siyang lumabas ng kubeta para magpantalon at magkamisadentro. Pagkatapos ay dalidali siyang nag-almusal, nagsipilyo at nagsuklay. Inihuli niya ang pagmimedyas.

Habang isinusuot ni Karlo ang bago at maputing medyas na binili ng kanyang nanay kasabay ng kanyang kaunaunahang brip, naalala niyang bigla si Lilia at ang nangyari kahapon. Naalala niya ang biglang pamumula ng pisngi nito nang sabihin niyang hindi naman siya nanliligaw. Siguro, nakipangngisian din si Lilia sa mga butas ng Kalye Abra, naisip ni Karlo. Siguro, nasiyahan din si Lilia nang maisip na, oo nga, baka nga nililigawan nga niya ito.

“Siguro may gusto rin sa akin si Lilia,” naisip ni Karlo. Napangisi siya. Alam niya, nalilito rin si Lilia kung nanliligaw nga ba siya o hindi. Pero maging siya, nalilito. “Nanliligaw na nga ba ako? Paano nga bang manligaw? Ano kaya’ng tingin ni Lilia? Mukha kaya akong tanga? Pwede na ba talagang manligaw ’pag elementary ka pa lang? Bakit hindi? Maghahayskul na naman ako. Ewan ko, basta gusto ko si Lilia, iyon ang sigurado.” Sabik na sabik na tuloy si Karlong magpunta ng Puti. Para sa pagtatapos. At para kay Lilia.

Pagkasuot ni Karlo sa medyas, nakatapos na rin sa pagbibihis ang kanyang nanay at tatay. Tutulungan sana si Karlo ng kanyang nanay sa pagsusuot ng barong Tagalog, pero pinigilan niya ito: “Kaya ko na po.” Nagtaka ang kanyang nanay pero nagparaya lang ito habang tinitingnan naman siya nang masama ng kanyang tatay.

Hindi mapakali si Karlo sa inarkilang barong Tagalog. Bukod sa makati, malaki. Naiilang siya. Panay lang ang rikisa niya sa suot na barong. Pero nang muli siyang tingnan nang masama ng kanyang tatay, kusa siyang nagdumali — ni hindi na nakaporma pa sa salamin.

Mayamaya lang ay lulan na silang tatlo ng traysikel papuntang Puti. Naiwan sa bahay ang Kuya Jack ni Karlo, naiwang nakasimangot. Inutusan kasi ito ng kanyang tatay na magluto ng pansit at bumili ng ice cream.

Pagkatapos ng seremonyas ng pagtatapos, nagkita sina Karlo at Lilia sa field ng Puti. Para bang may usapan sila kahit wala. At sa gitna ng pagsasabitan ng sampagita at batian ng magkakaklase’t magkakakilala, nagawa pa rin nina Karlo’t Lilia na sandaling takasan ang okasyon.

Tinapunan ni Karlo ng ngiti si Lilia na agad naman nitong ibinalik. Inumpisahan ni Karlo ang walang-direksyong paglalakad at gano’n din ang ginawa ni Lilia.

Naglakad nang naglakad sina Karlo at Lilia, palapit nang palapit sa isa’t isa nang ’di nag-uusap, hanggang sa halos dikit-balikat silang napadpad sa nakabukas na kwarto ng Sining Pang-industriya. Doon, sa isang alikabuking lugar, malapit sa mesa ni Mister Santiago (na minsang nagpatayo sa kanya sa harap ng klase para siya’y batukan dahil binungkal niya ang tanim nitong kamote, inilaga’t kinain nang ’di man lang niya pinatikim), binati ng magkaklase ang isa’t isa, sagadsagaran ang mga ngiti.

“Kongrats,” sabi ni Karlo.

“Kongrats din,” balik ni Lilia.

“Sa’n ka maghahayskul?” tanong ni Karlo.

“Gusto ni Itay, sa Magsaysay,” sagot ni Lilia. “Ikaw?”

“Ako? Sa Science,” pagmamalaki ni Karlo.

“Pumasa ka pala?” nagulat si Lilia.

“Tsamba lang.”

“Hinde, magaling ka naman talaga, e.”

“Magaling ba ’yung walang onor?”

“Kahit na. Magaling ka naman kahit walang onor. Madaldal ka lang kasi sa klase tsaka palakontra kaya ’di ka nagugustuhan ni Ma’am. Pero tingnan mo, ikaw lang ang pumasa sa Science. E si Samuel nga, kahit s’ya pa ang valedictorian natin, hindi pumasa.” Nagsasabi na ng totoo si Lilia, naisip ni Karlo.

“Ba’t kasi hindi ka nag-test sa Science? ’Tamo, magkakahiwalay na pala tayo.”

“Sa Magsaysay gusto ni Itay e.”

Wala nang maisunod na tanong si Karlo. Wala ring magawa si Lilia kundi ang igala ang tingin sa loob ng silid: sa nakadispley na mga proyekto, sa iba’t ibang uri ng paghuhugpong ng kahoy at lubid, sa huling silid ng elementarya na sabay nilang nasisilayan.

Biglang nalungkot si Karlo nang makita ang isang partikular na paghuhugpong ng lubid na nakadispley sa isang alikabuking iskaparate: ang slippery knot. Paborito ito ni Karlo sa lahat. Maski sa scouting, ang slippery knot ang una niyang minaster. Madali lang itong gawin. At isang higit mo lang, nakakalas agad ang slippery knot, naisip ni Karlo. Para sa kanya, iyon na yata ang pinakamahalagang paghuhugpong ng tali. Para kasing sila ni Lilia ngayon — magkakalasan na, hinihigit ng pagtatapos.

Hindi na pala sila magiging magkaklase ni Lilia. Nasanay kasi silang maging magkaklase ni Lilia sa Section One, mula greydwan hanggang greydsiks. Ito na lang pala ang huling pagkakataon ni Karlo sa elementarya para sabihin kay Lilia ang matagal na niyang iniisip na sabihin.

Nag-ipon muna si Karlo ng apog sa mukha, at saka sadyang iniwasan ang tingin ni Lilia. Lumapit siya sa alikabuking mesa ni Mister Santiago, at sa ibabaw nito tumitig. Doon din niya isinulat ang walang-kabuluhang mga hugis habang nagsasalita.

“Lilia, kasi, magkakahiwalay na tayo... may sasabihin sana ako sa ’yo.”

“Ano ’yon?”

“Kasi, ano... gusto kita.”

“Alam ko.”

Nagulat si Karlo. Alam niya?

“Pa’no mo nalaman?”

“Basta, alam ko.”

“Nabasa mo ’yung slumbook ni Mitchi, ano?”

“Basta.”

“Sinabi ni Ato?”

“Basta, basta.”

Natahimik ang dalawa. Pero alam na nila ang susunod na tanong.

“Ako ba, gusto mo, Lilia?” siryoso na si Karlo.

“Oo, pero kaibigan na lang muna tayo,” mukhang siryoso rin si Lilia.

Hindi alam ni Karlo kung matutuwa siya o paano. Gano’n lang ba?

“Oo, pero hindi muna?”

“Magagalit ang tatay ko.”

“Pero gusto mo rin ako?”

“Oo!”

Maligayangmaligaya si Karlo nang sinabi ni Liliang gusto rin siya nito. Pero nalilito siya. E, ano ngayon kung gusto siya, e huwag daw muna?

“Pa’no na?” tanong ni Karlo.

“Kaibigan na lang muna. Pagkatapos ng hayskul, baka pwede na. Natatakot ako sa tatay ko, e.”

Gustong umangal ni Karlo. Gusto niyang umangal sa tatay ni Lilia: “Ano ho ba’ng pakialam n’yo?” Pero iba ang buka ng bibig niya. Tulad ng nakasanayan:

“Ikaw. Sige.”

Tiningnan ni Lilia si Karlo, nahihiyang nangingiti.

“Hindi ka galit?” tanong ni Lilia.

Tumango lang si Karlo at kinapa sa bulsa ang binili niya sa palengke kahapon. Inilabas niya ito at ipinakita kay Lilia.

“Sa ’yo nga pala ’to, Lilia.”

“Ano ’to?” tanong ni Lilia habang nag-aalangang inaabot ang nakabalot na sorpresa ni Karlo.

“Basta, buksan mo.”

Maingat na tinanggal ni Lilia ang balot na dyaryo at lumantad ang isang pares ng pang-ipit ng buhok na may kwadrakwadradong disenyong kapag iginalawgalaw ay nag-iibaiba ang kulay sa tama ng liwanag. Tuwangtuwa siya at lalong tumamis ang ngiti kay Karlo.

“Salamat, ha!”

Akala niya’y mababaduyan si Lilia sa kanyang sorpresa. Pero nasiyahan pa ito. Pakiramdam tuloy ni Karlo’y magtutubig ang kanyang mga mata, at ’di yata niya mapipigil. Kaya bigla niyang tinalikuran si Lilia at mabilis na naglakad palayo, pabalik sa field.

“Karlo?” nag-aalala ang humahabol na boses ni Lilia. “Galit ka, ’no?”

Umiling lang si Karlo habang panabay na sila halos ni Liliang lumalakad-tumatakbo. Pero, kitangkita ni Lilia, umiiyak si Karlo habang nangingiti. Hinayaan na lang niya ito.

Biglang binagalan ni Karlo ang paglalakad at pinunasan ng panyo ang mukha, humarap kay Lilia at pilit itong nginitian. Nginitian din ni Lilia si Karlo at tahimik silang naglakad pabalik sa field, hindi nagkikibuan.

Nasalubong nila si Mang Pidyong, may daladalang dalawang simpleng kwintas na sampagita na walang kalasulaso. Nambubuska na naman ang pasok nito.

“Ehem, kaya naman pala nawawala, nanliligaw na naman! Hanggang sa graduation ba naman, Karlo? Huuu!”

Pero imbes na maasar na naman si Karlo, hindi niya ininda ang biro ni Mang Pidyong dahil totoo naman pala, nililigawan naman pala talaga niya si Lilia. O niligawan.

Lalo pa siyang natuwa sa matanda nang sabitan siya nito ng sampagita, dagdag sa ilan nang suot niya galing sa kanyang nanay at tatay. Ganoon din ang ginawa ni Mang Pidyong kay Lilia.

“Kongrats sa inyong dalawa.  Mas galingan pa ninyo sa hayskul, ha?”

Tumango lang si Karlo. Nagpasalamat din si Lilia at masaya ang tatlong naglakad pabalik sa field ng iiwang Puti. Magkakahiwalay silang muling nakihalubilo sa mga tao. Hindi na napansin ni Karlo si Mang Pidyong, bigla na lang itong nawala. Nanghinayang siya dahil ipapakilala pa naman sana niya ito sa kanyang nanay at tatay para mapatunayan niyang may nagbibigay talaga sa kanya ng trumpo, teks, holen, sumpit at bukayo; at hindi siya kailanman nangupit sa bulsa ng tatay niya para magkaroon ng mga ganoong bagay. Iimbitahan din sana niya si Mang Pidyong sa kaunting handaan nila sa bahay. Siguro, naisip niya, nakapagluto na ng pansit at nakabili na ng ice cream ang nagdadabog niyang kuya.

Nagkatinginan pang muli sina Karlo at Lilia habang naghihiwalay. Iminuestra ni Karlo ang pagmamanibela, itinatanong kay Lilia kung nakita ba nito si Mang Pidyong. Umiling si Lilia at lihim silang nagngitian at nahihiyang kumaway sa isa’t isa.

— 3 —
Isang Mapagbadyang Hatinggabi

Hindi kaanuano ng Bagobantay si Mang Pidyong. Kwento ng matatanda sa Kalye Abra, para raw itong kabuteng sumulpot isang makidlat na hatinggabi, tumambay sa tindahan ni Mang Ares, nagtumba ng dalawang hinyebra, at mayamaya’y siya naman ang tumumba. Nakasalampak, sa harapan na ng tindahan ni Mang Ares nakatulog si Mang Pidyong. Sa lupa. Umaga na siya nagising kundi pa ginising ni Mang Ares na suyangsuya sa suka ng binata.

Bata pa si Mang Pidyong noon, at binatangbinata. Suyangsuya naman si Mang Ares, lalo na nang sumukang muli si Mang Pidyong pagbangon.

“Anak ng!” gitil na gitil ang may-ari ng tindahang nasukahan sa paa.

Agad na humingi ng dispensa si Mang Pidyong.

“Anong sorisori? Ikaw ’yung umiinom dito kagabi ’no? Ba’t ’andito ka pa, ha?”

Humingi muli ng dispensa si Mang Pidyong.

“Iinum-inom ka, hindi mo pala kaya!”

Isa pang dispensa ni Mang Pidyong at laking gulat ng mga saksi ng umagang iyon nang makita nila kinagabihan na nag-iinuman na ang dalawa at masayang nagkwekwentuhan hanggang sa lamunin ng kanilang halakhakan ang katahimikan ng gabi, hanggang sa bulyawan sila ng mga kapitbahay: “Magpatulog kayo kung ayaw n’yong matulog, mga bwisit!”

Nagpahabol pa ang dalawa ng isang hagalpak ng tawanan, humahagikgik, bago tuluyang nanahimik.

Nang bumalik si Mang Pidyong pagkalipas ng dalawang araw, daladala na niya ang kanyang bahay at tanging yaman: ang antigong dyip na dadalawang dipa lang yata ang haba mula sa delasong ulo ng burloloy na kabayo sa harapan hanggang sa nakausling tambutso sa likuran.

Sa dyip niya natutulog si Mang Pidyong. Doon niya iniimbitahan ng inuman si Mang Ares at ang parami nang parami niyang mga kaibigan. Sa gilid naman ng harapan ng tindahan ni Mang Ares ang paradahan ng dyip ni Mang Pidyong, kasunduang magkaibigan. At bago bumyahe sa madaling araw, sinisiguro muna niyang dumaan sa Tibagan para magdiposito ng kahapong diposito sa tyan. Ayaw naman niyang pati sa pagtae ay perwisyuhin pa niya si Mang Ares. ’Yun nga lang, may nagsisipaligo sa Tibagan pagsapit ng tanghali.

Batambata pa si Karlo noon para intindihin ang isang tulad ni Mang Pidyong. Pero para sa kanya, kapansinpansin na ang bagong saltang ito. Sa mga bata kasing tulad ni Karlo na maya’t maya’y nasa lansangan, imposible nilang hindi mapansin ang lahat ng kakaiba ang hitsura at kilos sa Bagobantay o kahit man lang sa Kalye Abra. Para kasing dekorasyon ang mga ito.

Dekorasyon ang maglalako ng bolabolang ulo ng hipong si Tatang Lee dahil kaya nitong italumpati, diretsong Inggles laluna’t nakainom ng syoktong, ang tungkol sa krisis-asukal noong panahon ng Hapon. Dekorasyon ang manggagawang si Fidel Betis dahil ito, sa pagkakaalam ng marami, ang unang naging armadong partisanong komunista ng Bagobantay sa maiskwater nitong kasaysayan. Dekorasyon si Aling Batang dahil daig pa nito ang ilang edisyon ng Balita pagdating sa kasariwaan ng balitang-barangay. Dekorasyon din ang kubang si Inday Bote dahil ito lang ang lulugulugong nilalang sa Bagobantay na kaya pang manakot ng may-kung-ilampung bata makita lang siya, daig pa ang berdugong kupal ng Bagobantay na si Sarhento Deogracias na tanggalan mo lang ng baril e biglang babait pa sa tupa.

Kaya dekorasyon din si Mang Pidyong para kina Karlo. Ito lang kasi ang nakita nilang tao na sa dyip nakatira. Wala rin silang nalalamang kamag-anak ni Mang Pidyong. Ito lang yata ang nilalang sa Kalye Abra na kuntento sa buhay na walang kulay. Wala itong asawa kaya wala ring anak na ipinaghahanapbuhay. Wala itong bahay kaya walang inuupahan. Wala rin itong kubeta kaya wala ring binubuhusan. Wala itong plato, kutsara, kaldero, kaya wala ring hinuhugasan. Wala itong maraming damit kaya wala ring maraming nilalabhan. Wala itong planggana kaya sa sirang tubo sa Sinagtala na lang ginagawa ang paglalaba.

Wala itong inaanak kaya walang prublema kung Pasko. At hindi ito naniniwala sa isang diyos kaya wala ritong Pasku-pasko, walang simba sa Linggo, walang Pista ng Santo Niñong patron ng Bagobantay, walang Semana Santa, walang Araw ng Patay. Wala rin itong bertdey dahil hindi nito alam kung kailan ang kanyang kapanganakan. Lumaki itong walang malay sa isang pamilyang hindi nito nakilala na nakatira sa hindi nito maalala. Basta’t para itong kabuteng sumulpot isang makidlat na hatinggabi. Lahat ng ito, ayon sa matatanda ng Kalye Abra — kasama si Tatang Lee na hanggang ngayo’y buhay pa.

At habang lumalaon, hindi na gaanong nagiging pansinin si Mang Pidyong. Una’y lumalangkap na itong maigi sa mga tao sa Bagobantay, laluna kung ang pag-uusapan ay ang pagdami ng kanyang mga kabarkada sa paglipas ng mga araw. Isa pa, parang kuntento naman sa buhay si Mang Pidyong kahit nga ba kakaiba ang istilo ng pamumuhay.

Pero ang hindi alam ng mga batang tulad ni Karlo, hindi kailanman naging kuntento si Mang Pidyong sa buhay. Para kay Mang Pidyong, ang buhay ay parang pasada. May kaugnayan ang bawat bagay sa byahe — wala siyang hanapbuhay kung walang pasahero, hindi makakabyahe ang sinuman kung walang magmamaneho, at walang imamaneho kung walang sasakyan.

Sa kababyahe kasi, lagi noong nasusumpungan ni Mang Pidyong ang mga rali at demonstrasyon. Iba’t ibang isyu ang dinadala ng mga rali noon — mula presyo ng krudo hanggang presyo ng buhay na sabi’y dinadahas ng gubyerno.

Tulad ng panahon ng pagsulpot ni Mang Pidyong, para ring hatinggabi ang mga panahong iyon ng kamusmusan ni Karlo, nag-aagaw ang gabi’t umaga, kumikidlat, nagbabadya ng unos anumang sandali. At malalaman ni Karlo sa aklat ng kasaysayan sa kanyang paglaki, na may isang presidenteng naghasik ng lagim sa kanyang bayan, sa kanyang henerasyon. At hindi ito tulad ng mga dekorasyon ng Bagobantay na pwedeng pagtampulan ng tawanan at alipusta mula sa umpukan ng mga batang tulad ni Karlo. Alam lang nila ang pangalan nito dahil ipinapasaulo ng titser nila sa Araling Panlipunan. Baka ni hindi nga nila alam na ito ang dahilan kung bakit araw-araw silang bumibigkas ng “Panatang Makabayan” at kumakanta ng “Ang Bagong Lipunan.” Saulado nila ang pangalang ito: Ferdinand Edralin Marcos. Si Makoy, kung tawagin ng iba.

Matalino si Makoy, mahusay manghikayat, mahusay sa retorika. Ambisyoso. Matapos manungkulan bilang mambabatas noong Dekada ’60, lalo pa itong nauhaw sa kapangyarihan. At nang magtagumpay at maluklok bilang Pangulo ng Republika ng Pilipinas, naisip nitong angkinin nang lahat ang kapangyarihan. Gumawa siya — o di kaya’y nagpagawa sa kanyang mga tautauhang upisyal — ng mga batas upang siya’y maging supremong tagapagbatas, tagapagpaganap at tagalitis. Walang ibang nanaig kundi ang mga kapritso niya, sampu ng kanyang kamag-anakan, mga kroni’t kaibigan.

Ang mga batas ni Makoy ay ipinatupad ni Makoy nang walang makakatutol kay Makoy. Ang tumutol kay Makoy ay ipinahuhuli ni Makoy, madalas ay palihim, at ipinakukulong ni Makoy, pinahihirapan, pinahihirapan nang pinahihirapan para mapilitang magturo ng iba pang tutol sa pamamalakad ni Makoy. Ang hindi umamin o magturo ay ipinapapatay ni Makoy, madalas di’y palihim, at kung hindi man palihim, gagamitin ni Makoy ang mga batas ni Makoy upang ito’y malitis ayon sa kapritso ni Makoy. Dahil si Makoy ang batas. Dahil siya si Makoy. Dahil si Makoy ang diktador.

Noon, wala man lamang maisuot na tsinelas ang mamamayan habang libulibo namang sapatos ang pinagsasawaan ng asawa ni Makoy na si Imelda Romualdez. Wala man lamang masilungang bulok na bubungang-lata ang mamamayan habang bilyunbilyong piso ang halaga ng mga gusali’t bahay-bakasyunang binili ni Makoy at ni Imelda — at ng mga anak nilang sina Imee, Bongbong at Irene, liban pa sa mga itsinitsismis na anak sa labas — mula sa maririkit na isla ng Pilipinas hanggang sa matatayog na gusali ng Amerika at iba pang bansa.

Maraming taon ang lilipas, pero hindi alam ni Karlo kung pinrublema ba noon ni Mang Pidyong ang mga bagay na tulad nito. Noong mura pa ang kanyang isipan, ang lagi lang iniisip ni Karlo ay kung hindi ba sinusubukan ni Mang Pidyong na isipin kung bakit wala siyang sariling kubeta. Ito, sa gitna ng pagpapagawa ni Imelda ng isang komunidad ng mga kubeta sa isang bulubundok. O kung bakit wala siyang sariling bahay. Ito, sa gitna ng pagpapagawa ni Makoy ng mansyon sa ituktok ng isang bundok para lamang masagap sa hangin doon ang lahat ng banta sa kanyang buhay at pusisyon sampu ng kamag-anakan niya, mga kroni’t kaibigan.

Nagpatayo rin noon si Imelda ng magagarang gusali na hanggang ngayo’y nagkukulong sa mga artista’t manunulat para umawit, sumulat, sumayaw, lumilok, magpinta at tumalakay sa mga obrang malayo sa katotohanan ng mamamayang ang pangunahing sining ay kagutuman at ang panghuling panitikan ay kamatayan. At inilagay ni Imelda ang mga sanayang gusaling ito sa isa ring bundok, habang ang mga tanghalan nama’t upisina ay sa isang ispasyong ninakaw sa dagat.

Mahaba ang talaan ng pagnanakaw noon ng diktadura, kamag-anakan, mga kroni’t kaibigan. Lilipas ang ilan pang taon, at malalaman ni Karlo sa aklat ng kasaysayan na hindi pa nababawi ng bayan ang ninakaw ng diktadura sa kanyang kaban.

Makidlat ang hatinggabing iyon. At ang akala ni Karlo, basta ganoon lang ang pagkakapadpad ni Mang Pidyong sa Bagobantay — parang kabute. At sa gitna ng nagbabadya’t paparating na unos, akala rin ni Karlo’y kuntento lang na natutulog si Mang Pidyong sa malamig, antigo nitong dyip na dadalawang dipa lang yata ang haba mula sa delasong ulo ng burloloy na kabayo sa harapan hanggang sa nakausling tambutso sa likuran.

— 4 —
Sekundarya

Panibagong yugto ang pagtuntong sa hayskul. Isa itong yugto ng magkahalong kalituhan at kasabikan: bagong uniporme, bagong mga kaklase’t kaibigan, mas makakapal na libro, mas mahihirap na aralin. Ganito ang inaasahan ni Karlo batay sa mga kwento ng mga kaibigang abante ng isa-dalawang taon sa kanya.

Inaasahan na rin ni Karlo ang paghihiwalay nila ni Lilia. Ang totoo, nang tapusin nila ni Lilia ang elementarya sa nakabukas na silid ng Sining Pang-industriya, pilit na niyang natanggap ang di-maiiwasang bagay na ito. Ganoon din si Lilia.

At dahil sa mga paghahanda para sa hayskul, hindi na halos naramdaman ng dalawa ang paghihiwalay. Kinain ng mga preparasyon ang atensyon nila sa isa’t isa.

Sinamantala ng section nina Karlo at Lilia ang ilang linggong palugit bago magbukas ang iskwela, bago maghayskul. Halos tuwing makalawa ay nagkikitakita silang magkakaklase. Nag-iikot sila sa bahay ng bawat isa, at ang matapatan, asa ng lahat, ay magpapamiryenda ng kahit ano: puto, sago’t gulaman, pansit, monay, maruya; kahit ano basta mangunguya. Tapos, saka sila magkwekwentuhan kung ano na ba’ng nangyayari sa isa’t isa, ano’ng mga posibleng mangyari, ano’ng gusto nilang mangyari. Madalas namang nakakasama ang karamihan pero hindi na sila nakumpleto kailanman.

Pero sa pagpasok ng hayskul, ilan sa mga kaklase nina Karlo at Lilia ay ’di na nakapag-aral dahil sa hirap ng buhay. Ang iba’y pansamantalang pinatigil dahil sa hirap ng buhay. Ang iba’y pilit pinag-aral para makaahon sa hirap ng buhay. Ang iba nama’y nagpumilit na makakuha ng libreng paghahayskul dahil din sa hirap ng buhay.

Gayunman, sa gitna ng kakapusan, mayaman ang lahat sa imahinasyon at nakuha nilang ipagdiwang ang ilang maliliit na bagay. Ang mga babae ay naninibago (subalit nasasabik) sa bagong kulay at disenyo ng kanilang mga blusa at palda. Ang mga lalaki ay tuwangtuwa dahil araw-araw na ngayon silang nakakapagpantalon. Kanyakanyang hiling ang lahat sa mga magulang: bagong sapatos at bag, mamahaling mga gamit pang-iskwela, at lahat ng maisip na abubot na sasapat sa hitsura ng isang hayskul tulad ng inaanunsyo ng mga negosyante sa radyo, dyaryo’t telebisyon. Pero sa gitna ng pagdiriwang ng kasabikang ito, may pangamba rin sa puso ng bawat isa.

“Ano kaya’ng mangyayari sa hayskul?”

“Masaya kaya?”

“Baka ligawan na ako.”

“Manliligaw na ako.”

“Pa’no kung tuluyan na tayong magkahiwahiwalay?”

“Kailan ang reunion?”

“’Pag college na ba? Mas maganda yata kung may trabaho na’ng lahat..”

“Mas maganda kung may mga asawa na’t anak!”

Iba’t iba ang ikinababahala ng magkakaklase, kasama na sina Karlo at Lilia. Kaya sa loob ng mahigit na dalawang buwan, hindi na gaanong namalayan pa nina Karlo at Lilia ang paghihiwalay. Marami rin sa iba ang nagsulatan at nagpaalamanan. Kanyakanyang bigayan ng kung anuanong abubot bilang alaala — “simple remembrance.” May nag-iyakan, may nagkatampuhan, may nagligawan, may nahalikan sa pisngi, may regular na nagkikita, hiwalay sa mga pagkikita ng grupo, para bang hindi na magkikitakita pang muli, para bang mauubusan na ng panaho’t pagkakataon.

Sa unang taon ng hayksul, pinilit ng marami sa grupo na kontakin ang bawat isa at magkita pa rin kahit man lang tuwing Linggo pagkatapos magsimba sa Santo Niño. Pero untiunting natilad ang dating malaking grupo. May kahirapan nang magkita ang karamihan. Paminsanminsan, nagkikitakita nang hiwahiwalay ang bawat maliliit na grupo. Kung minsan nama’y may isa-dalawang napapadpad sa isang grupo mula sa ibang grupo at doon na lang nagkakabalitaan tungkol kay ganito’t ganire, tungkol sa ganoo’t ganyan.

Hindi nagtagal, tuwing may okasyon na lang nagkikitakita maging ang maliliit na grupo: tuwing may bertdey o burol, tuwing pista o Semana Santa, tuwing Pasko at Bagong Taon.

Matapos ang ilang buwang paglulublob sa bagong kabihasnan ng hayskul, may kanyakanya na ring sabit na kasama ang bawat isa sa mga pagkikita.

Syempre, hindi nakaligtas sa ganitong mga pangyayari sina Karlo at Lilia. Noong ikatlong taon na nila sa hayskul, hindi na talaga sila halos nagkikita. At kung magkanoon man, bahagya na rin silang naiilang sa isa’t isa. May kanyakanya na ring puna tungkol sa mga pagbabago, tulad din ng mga puna ng iba sa dating mga kaklase.

“An’dami mo nang tagyawat!”

“Ampayat mo na.”

“Ikaw, ang taba mo.”

“Ba’t parang umitim ka?”

“Ba’t kumulot ’yang buhok mo?”

“Manamana lang.”

“Hanep, parang sandok ang ulo natin, a!”

“Ulo ko lang ’to, tulok!”

“Nagpapustiso ka na pala?”

“Si Doktor de la Paz ang gumawa n’yan!”

“Sige, pa’no, kitakita na lang uli.”

“Kelan?”

“Sino ba’ng susunod na may bertdey?”

“E... si Ma’am...”

Tawanan.

Pagpasok ng ikaapat na taon sa hayskul, mas lalong nagkapalitan ng barkada. May kanyakanya na ring mga nobyo’t nobya ang marami sa dating magkakaklase. Abala na rin ang lahat sa paghahanda sa kolehiyo o sa pagpasa man lamang sa huling taon ng hayskul. Katulad din noong bago maghayskul, iilan lamang ang nakakatiyak kung makakapagpatuloy pa ba sa pag-aaral, kung makakapagkolehiyo pa ba. Bukod sa mahal ang matrikula, baka hindi ka pa makapasa sa nakasisindak na National College Entrance Examination: ang rurok ng diskriminasyon ng gubyerno sa matatalinong mahihirap at katamtaman ang utak.

Isang araw ng Nobyembre, may natanggap na imbitasyon ang marami sa dating magkakaklase. Ikakasal na ang dalawa sa kanila, sina Vic at Cynthia. Sabi ng iba, nabuntis daw kasi ni Vic si Cynthia. Pero hindi na mahalaga ang ganito sa kanila. Bagkus, tuwangtuwa ang lahat ng nakatanggap ng imbitasyon. Bukod sa tingin nila’y itinuring silang ispesyal kaya naimbita, malaking sorpresang sina Vic at Cynthia pa ang ganoon kabilis na magkakatuluyan. Dating parang aso’t pusa ang dalawa, ngayo’y ikakasal na? Samantalang ang naggigiriang mga kalapating Karlo at Lilia, ano na’ng nangyari sa kanila? Nangunguna sa nominasyon ang tambalang Karlo-Lilia. Hindi na nga kailangang pagbotohan pa dahil aprub na halos sa lahat. At marami sa magkakaklase ang naiinip na sa kung saan ba hahantong ang romansa nila.

Anu’t anuman, nagkitakitang muli ang karamihan. Nagkitakita sila sa Santo Niño kung saan nagsisimba ang mga palasimba at kung saan nagtatagpo ang paladeyt na parispares.

Makulimlim ang umagang iyon, parang bubuhos ang malakas na ulan.

Pagkatapos ng sakramento ng kasal na isinagawa ng nagpapapaybsiks at madyungerong si Father Ramirez, masayang nagkainan ang dating magkakaklase. Walang patid ang tuksuhan sa dating parispares, maliban na lang sa ilang nagkaroon na ng mga nobyo’t nobya at kasakasama sa okasyong iyon.

Syempre pa, sina Karlo at Lilia ang agad na naging tampulan ng tuksuhan. Tuwangtuwa naman si Karlo na para bang tuwangtuwa rin si Lilia.

Malaki ang ipinagbago ni Lilia. Tumaba ito nang bahagya pero hindi na gaanong tumaas. Nagkahugis ang katawan nito, mula sa mayamang dibdib hanggang sa malapad na balakang. Lumapad din ang mga balikat ni Lilia na yakapyakap ng nakalugay na mahaba’t itim na itim na buhok. Kayumanggi pa rin si Lilia kaya tamangtama sa kanya ang kremang terno. May kaunti na rin itong meykap sa mukha na nagpapatambok pa sa matatambok na’t makikinis na pisngi. Simplengsimple pa rin ang kagandahan ni Lilia.

Sa loobloob ni Karlo, nakabuti rin naman ang ilang taon nilang pagkakalayo ni Lilia. Lalo siyang nasabik. Parang gusto niyang yakapin ang dalaga.

“Lilia, hindi pa ba kayo ni Karlo? Matagal nang naudlot, elementary pa ’yan, a!” biglang biro ni Vic sa dalaga para basagin ang katahimikan sa malaking mesang bilog kung saan sila nakapaikot. Pero kay Karlo nakatingin si Vic. “Baka sinisikreto n’yo lang kami, ha?”

Sinipat ni Karlo si Lilia at sinilip pa ang dalaga sa lente ng dalang kamera, kunwa’y kukunan. Pero nagulat si Karlo. Akala niya’y mangingiti rin si Lilia pagkasilip niya sa lente. Ganoon din ang akala ng iba sa magkakaklase, lalo na ang kalalakihan. Pero walang gana si Lilia. Iiling-iling lang ito.

“Matagal na ’yon,” pinilit ni Liliang sagutin man lang ang biro.

“Matagal pa ’yon?” biro muli ni Vic.

“Okey lang, makakapaghintay pa,” sakay naman ni Karlo.

“Hoy, hoy!” parang naalibadbaran si Lilia sa kumpyansa ni Karlo. Hindi na nito naitago ang ismid.

Wala namang kibo ang kababaihan, parang may sikretong itinatago. Nagtaka si Vic, mismong si Cynthia na ang binulungan. Pabulong din siyang sinagot ng bagong asawa. Hindi na muling nagbiro si Vic.

“O sige, kain pa kayo, ha? Dito muna kami ng sweetheart ko sa mga kamag-anak,” bigla ang pamamalaam ng bagong kasal. Nagtanguan lang ang dati nilang mga kaklase.

Nagbubulungan pa rin sina Vic at Cynthia habang naglalakad patungo sa mga kamag-anak, parang nagsisisihang-hindi. Untiunti namang napapalitan ng pagtataka ang kanina’y ngingitingiting mukha ni Karlo. Mayamaya lang ay tuluyan na itong naintriga at napasandal ding parang walang gana, tulad ni Lilia. Isaisang nag-alisan ang iba sa umpukan, walang kaingay-ingay, hanggang sa maiwan sina Karlo at Lilia sa mesa.

“May hindi yata ako alam?” pinunan ni Karlo ang mahabang patlang, pinipilit ngumiti.

“Ano?” ibinalik ni Lilia ang tanong.

“Anung ano? Hindi ko nga alam e,” may tampo sa boses ni Karlo. “Kayo talaga, napahiwalay lang ako, napunta lang ako sa Science, parang iba na ako.”

“Anong iba? Bakit iba?”

“Ba’t nag-alisan ’yang mga ’yan?” nguso ni Karlo sa nagsialisang mga kaibigan na ngayo’y pinanonood ang pagsusubuan ng cake nina Vic at Cynthia.

Natahimik si Lilia. Hindi iyon natagalan ni Karlo. Siya na ang nanghula kung saan ba dapat mapapunta ang usapan nila.

“May sasabihin ka siguro sa akin?”

Nag-isip sandali si Lilia. Tiningnan niya si Karlo at marahang napailing. “Kailangan pa ba kitang sabihan?” tanong niya kay Karlo.

“Unang-una, hindi ko alam kung ano’ng sasabihin mo. Kung masaya, h’wag na. Masaya naman pala e, ayos na ’yon,” balintunang sagot ng binata.

“E kung malungkot?”

“’Yun, sabihin mo. Ayokong sa iba ko pa malalaman. Malapit na kasi ang test ko sa UP. Kung masamang balita, gusto kong mawala agad, baka bumagsak pa ako n’yan.”

“Magyu-UP ka?” tanong ni Lilia, balak na ilayo ang usapan.

“Huwag mong ibahin ang usapan, Lilia.”

“Anong iniiba? Ano ba’ng gusto mong malaman?” may impit nang inis sa boses ni Lilia.

“Naiinis ka na ba?”

“Hindi naman. Pero ba’t ba parang kung sino ka? Ano ba kita?”

Napahiya si Karlo, biglangbigla sa sinabi ni Lilia. Napatungo naman si Lilia, hiyanghiya rin sa nabitiwang mga salita.

“Okey, Karlo. Sori. Sige, tutal, bihira na tayong magkita, sasabihin ko na...”

Umayos ng upo si Karlo, nagsiryoso ng mukha at tumitig kay Lilia. Hindi niya alam kung bakit siya biglang kinabahan. Bumilis at lumakas ang lagabog ng dibdib niya, sumasabay sa dumadalas na pagkulog ng langit sa labas.

“O sige, Lilia, ano ba ’yon?” tinunggang lahat ni Karlo ang halos puno pang baso ng punch.

Huminga nang malalim si Lilia, at sabay sa paglabas ng hininga, inumpisahan niyang magsalita sa mababang tono.

“Naalala mo naman siguro nu’ng elementary pa lang tayo?” Tumango lang muli si Karlo. “Nu’n bang sinabi ko sa ’yo na baka sa hayskul, pwede na?”

Tumango lang uli si Karlo at saka naghalukipkip, parang alam na ang sasabihin ni Lilia.

“Hindi naman ako nangako, ’di ba? Sabi ko no’n, baka sa hayskul, pwede na? ’Di ba? Baka.”

“O...”

“Gano’n. Ibig kong sabihin, wala naman akong ibinigay na commitment, ’di ba?”

“Tinatanga mo naman ako, Lilia, e. Sige lang, naiintindihan ko naman...” paliwanag ni Karlo, nainis sa pautay-utay na entrada ni Lilia. “Sige na, sabihin mo na ang sasabihin mo. Tutal, parang alam ko na naman e...”

Napatungo si Karlo. Hinintay na lang ang pagkakatotoo ng sapantaha.

“May boyfriend na ako, Karlo.”

Bigla, parang lalong pumait ang panlasa ni Karlo sa tinunggang punch.

“Sori, ha?  Noon pa naman kasi ’yon, ’di ba?” pahabol ni Lilia. “Bata pa tayo noon...”

Bumagsak ang mga balikat ni Karlo na kanina pa niya pilit pinatatatag. Tumayo siya, hindi malaman ang gagawin. Sinundan lang siya ng tingin ni Lilia. Kinamayan ni Karlo ang nakaupong si Lilia, saka masuyong hinipo ang balikat nito, hindi niya alam kung bakit.

“Kongrats, Lilia.”

Si Lilia naman ang hindi makapag-isip ng isasagot o gagawin. Naiilang siyang nakipagkamay. Sa loobloob niya, para saan ang pakikipagkamay, masyado naman yatang pormal itong si Karlo.

“Okey lang,” tumalikod si Karlo at nag-umpisang maglakad palayo, palabas ng handaan, nananantya kung hahabulin siya ni Lilia at kung aaluin. Gusto niyang habulin at aluin man lang siya sa huling pagkakataon ng babaeng hinintay niya nang may kung ilan ding taon. Pero hinayaan siya ng dalaga na hindi rin malaman ang gagawin. Tumayo lang ito at napatungo. Naisip nitong igalang ang pag-iisa at pananahimik ni Karlo.

Walang pumigil kay Karlo. Maging ang dating mga kaklaseng nakapansin sa paglabas niya ay malungkot lang na tiningnan ang papalayong kaibigan — paggalang sa pusong sugatan. Ang iba’y di na nakuhang tumingin pa. Kusa nilang ibinagsak ang mga ulo para hindi madala ng tagpo. Isa pa, naiisip nilang dapat ay isang masayang okasyon ang araw na iyon — dahil kasal nina Vic at Cynthia.

Malayo na si Karlo nang dahandahang tumulo ang luha niya. Hindi niya iyon pinahid ng panyo. Hinayaan niyang pumatak. Sabi nga, hinayaang lumaya. At saka lang bumuhos ang kanina pa nagbabadyang ulan. Hindi naman pala ito malakas, bagkus ay banayad at pinong ulambon ang tumatama sa ulo ng malayo nang si Karlo.

— 5 —
Panaginip at Bangungot

Noong maliit pa si Karlo, madalas niyang mapanaginipan, ang dami raw niyang pera, ang swerte raw niya. Umuulan ng milyunmilyong piso sa loob ng kanyang kwarto at hindi siya magkandatuto sa pagdambol sa mga sinsilyo. Subalit bigla siyang nagigising. Hindi pala totoong marami na siyang pera. Nananaginip lang pala siya. Titingnan niya ang kanyang mga palad at malalamang wala siyang hawak ni singkong duling, at bigla na lang siyang maluluha. Hindi niya iniisip noon ang umiyak — basta na lang siya napapaiyak. Dahil siguro sa sama ng loob. Akalain ba naman kasi niyang yumaman siya nang ganu’n-gano’n lang, ’yun pala, magigising siya’t malalamang sa banig pa rin pala siya nakahiga at pinahulas na ang punda ng unan niya ng napanis na laway ng kasabikan. At kahit pa naulit nang naulit ang panaginip na ito ni Karlo, nanatili pa rin itong panaginip sa napakarami ring pagtulog.

Hindi kailanman inisip ni Karlo na si Lilia ay tulad ng piso sa kanyang panaginip. Pero ang nagpapasama sa kanyang kalooban ay ang pakiramdam ng ’di pagkakamit sa isang bagay na lagi niyang pinananaginipan. Napakasakit pa naman ang biro sa kanya ng pagkakataon: sa isang kasalan pa niya nalaman na may gusto nang iba ang babaing inilusyon niyang pakasalan sapul sa pagkabata.

Pero tulad din ng panaginip ni Karlo, oo nga’t nagising siyang mangiyakngiyak sa ’di pagkakatotoo nito, pero naisip rin naman niya sa katagalan na, ba’t ba niya iiyakan ang panaginip? Maging ang panaginip ay may sariling buhay, naisip niya, dapat mo itong hayaang dumaloy at pagmasdan lang basta. Magwala ka, magalit ka, tumawa ka, umiyak ka, bahala ka sa gusto mong mangyari o madama. Pero magigising ka’t masisiguro mong buo ka pa rin matapos managinip dahil hindi naman ito bangungot at ’di ka nagpagapi. Buo si Karlo kahit bigo.

Kaya imbes na magmukmok, nabuhos ang atensyon ni Karlo sa pag-aaral. Hindi nagtagal at nagtapos siya sa hayskul. Ang maganda, at parang naging ganoon kadali, natanggap din siya sa UP. Ang akala ng marami, makakaapekto nang malaki ang nangyari sa kanila ni Lilia. Pero tulad din ng sabi ni Karlo kay Lilia noon, mas makabubuting sabihin niya kaagad kung masamang balita para maharap din niya agad, magapi at maitapon. Para bang mga pantalon ni Karlo noong hayskul: madaling makalakhan.

Ngayon, kailangan pa ba ni Karlong magmukmok kung natapatan naman niya ng tagumpay ang isang trahedya? Oo nga’t magkaiba ang dalawa, pero maaari rin naman niyang mahalin ang bokasyon. Maaari rin niya itong alagaan at pagyamanin para masuklian siya ng katumbas na aruga sa buhay. Ito ang prinsipyong naging gabay ni Karlo sa mahabang panahon ng kabiguan.

Maraming taon ang lilipas at saka lang aaminin ni Karlo sa sarili na ang trahedya niya sa pag-ibig ay isang bagay na sukat ikinasugat ng kanyang puso. Titibuk at titibok pa rin ito, pero alam niyang may peklat na itong dapat niyang pakaalalahanin. Hindi niya gugustuhing madagdagan pa ang mga peklat na ito hanggang dumating ang panahong siya na mismo ang magigimbal sa mga sugat na iniukit sa sariling puso. At pagkatapos, hayaan na lang itong huminto sa pagtibok.

Naging maingat si Karlo sa pag-ibig noong kolehiyo. Ibinuhos niya ang panahon sa pag-aaral. Naging iskolar siya ng peryodismo sa UP. Ayon naman sa balibalita, sa katolikong kolehiyo ng UST napapunta si Lilia, nagnarsing, tulad ng nobyo nito.

Para lalong mas matutukan ang pag-aaral, nagdormitoryo si Karlo. Untiunti rin kasi siyang nasisikipan sa bahay lalo’t nag-asawa na ang Kuya Jack niya at nakapisan pa rin sa kanila. Masikip ang lumang apartment na tinitirhan nilang mag-anak at inaasahan ni Karlong madaragdagan pa sila sa pagbubuntis ng hipag niyang si Merlie (isang beses o dalawa o tatlo, sinong makapagsasabi?) — at sisikip pa silang lalo. Kailangan niya ng kaunting hangin sa pagkakataong ito. Sumisikip ang Bagobantay sa patuloy nitong pagbabago.

Lalong dumami ang mga nakaparadang dyip at traysikel sa Kalye Abra. Dalawa na ang talipapa. Mas maputik na ang daan at sagadsagaran-nagsisipanganakan ang mapangutyang mga halakhak ng Kalye Abra. Wala nang kantong walang krimen. Ang araw-araw na inuman ng mga istambay sa kanto ay singsigurado ng pagsikat at paglubog ng araw. Lahat ng klaseng hanapbuhay ay nasa Bagobantay, mula pagbubukis sa Jai-alai hanggang masaheng otso-deretso sa murang lamasan.

Lingguhan na ang uwi ni Karlo sa Bagobantay. Sa panahong ito, retirado na ang tatay niya, sa bahay na lang naglalagi. Naging madalas tuloy ang pagkakasakit nito dahil nawalan ng pagkakaabalahan. Noon, kahit papaano, nalilibang ito sa pagmimekaniko at nababanat ang buto.

Kungsabagay, inaasahan na nina Karlo ang magiging lagay ng kanyang tatay dahil sadya yatang sakitin ang kanilang angkan. Isa nga rin ito siguro sa mga dahilan kung bakit nagmamadali siyang makatapos.  Malamanglamang na namana rin niya ang mga sakit ng kanyang tatay: dyabetes, hika, altapresyon. Maaari ngang may iba pa. Mabuti na ’yung marami kang nagawa bago ngumisi sa ’yo si Kamatayan, laging paalala ni Karlo sa sarili.

Liban sa kaalaman kung saan napadpad si Lilia, wala nang masyadong balita si Karlo tungkol sa dalaga. Ni hindi nga niya alam ang pangalan ng kasintahan nito. Ang pinakahuli lang niyang nabalitaan, nahila na si Lilia ng kasintahan nito sa pagiging born again.

Ikaapat na taon na ni Karlo sa kolehiyo at inaasahang magtapos sa unang semestre pa lang ng huling taon. Mabuti na lang pala at nakaabante siya ng isang semestre. Para kasing sinasadya, sa panahong natapos na niya ang pag-aaral at naghihintay na lang ng martsa sa Marso habang tumitingintingin sa mga posibleng mapagtatrabahuhan, naging madalas ang atake ng mga sakit ng tatay niya. Halos tuwing ikatlong araw ay sabaysabay itong inaatake ng hika, dyabetes, altapresyon. Sumunod ay tuwing makalawa na. Si Karlo tuloy ang madalas na magdala rito sa ospital dahil may tsikiting nang inaasikaso ang hipag niyang si Merlie at doble-kayod naman sa upisina ang kuya niya bilang auditor.

Sa madalas na pagtigil sa bahay sa Bagobantay, hindi naiwasan ni Karlong magkita silang muli ni Mang Pidyong. Nang malamang madalas ang atake ng tatay ni Karlo, si Mang Pidyong na mismo ang kusang dumadalaw sa bahay nito, nag-aalok ng tulong. Hindi naman tatanggihan ni Karlo ang tulong ni Mang Pidyong lalo’t buhay-at-kamatayan na ng tatay niya ang nakasalalay.

Si Mang Pidyong ang naging kasakasama niyang madalas sa pagdadala sa tatay niya sa ospital — at syempre, sa tulong ng antigo nitong dyip na dadalawang dipa lang yata ang haba mula sa delasong ulo ng burloloy na kabayo sa harapan hanggang sa dulo ng tambutso sa likuran. Buhay pa pala ang dyip nito. Bagamat marami na ring sakit tulad ng kanyang ama, tumatakbo pa rin.

“Mukhang delikado na ang tatay mo,” sabi ni Mang  Pidyong minsang dalhin nila ang tatay ni Karlo sa ospital. Nasa paradahan sila ng ospital, hinihintay ang balita ng nanay ni Karlo.

“Oo nga ho, Mang Pidyong,” nahuli ang tugon ni Karlo. “May katandaan na rin kasi si Itay at hindi na masyadong nagkikikilos sa bahay. Ni hindi na nga ’yan nakakaakyat sa itaas — hirap nang mag-akyat-panaog.”

“Mabilis talagang makapagpahina ang pag-upu-upo. Ako rin kung minsan e nanghihina na,” sabi ni Mang Pidyong.

“Kungsabagay, lagi rin ho kayong nakaupo sa araw-araw na pagmamaneho.”

“Hindi lang ’yan. Marami sa mga kasamahan ko, may sakit na sa bato. Hindi ka kasi bastabasta nakakaihi habang pumapasada. Buti na lang, masamang damo tayo...”

Natawa si Karlo.

“E ano nga ho pala ang pinagkakaabalahan ninyo ngayon, Mang Pidyong?” binago ni Karlo ang usapan.

“Ako? Sa alyansa. Ako ngayon ang namumuno sa alyansa ng mga asosasyon ng mga drayber ng dyip.”

“Naks! Dati e ’yung kooperatiba lang ninyong mga drayber sa Abra ang pinamumunuan ninyo, ngayon alyansa na, ha!”

“Ang lagay e pinaniniwalaan pa rin yata ako ng kapwa ko drayber,” biro ni Mang Pidyong sa sarili. Sinapo nito ang ’di-pa-naaahitang panga, hinihimas na parang kontrabida. “Dapat pa bang paniwalaan ang matandang ito?”

“Ano hong pangalan?”

“Ng alyansa namin?”

Tumango lang si Karlo.

“Byahe.”

“Byahe?  Ano ho’ng ibig sabihin no’n?”

“Wala, basta byahe. ’Yun lang kasi ang madalidaling isiping pangalan.”

Parang pamilyar, hindi lang maalala ni Karlo kung saan niya naingkwentro ang pangalan ng alyansa nina Mang Pidyong.

“Ikaw ba?” si Mang Pidyong naman ang nakibalita. “Matagaltagal na rin tayong hindi nagkikitakita nina Lilia. Kayo na ba?”

“Naku, hindi ho,” hindi na nakuha pa ni Karlong palamutian ng pagtanggi ang sagot. “May syota na ho si Lilia, kaklase niya sa UST. Tsaka matagal na ho ’yun...” pilit itinatago ni Karlo ang nagnanaknak pang sugat sa dibdib. Pero umaalingasaw ang baho.

“Kayo pa rin ang magkakatuluyan, maniwala ka sa akin,” masarap na biro ni Mang Pidyong.

“’Yan naman ang gusto ko sa inyo Mang Pidyong e! Talagang palaban!”

“Kailangang maging palaban, Karlo,” nagsiryoso si Mang Pidyong, “sa panahong ito, kailangangkailangan...”

Marami pa sanang pag-uusapan sina Karlo at Mang Pidyong — nag-uumpisa pa lang na manumbalik sa kanila ang kumpyansa sa isa’t isa — nang dumating ang nanay ni Karlo. Bagabag ang bukas ng mukha nito at biglang sinagilahan ng takot si Karlo.

“Ano pong sabi ng duktor?” inunahan na ni Karlo ang nanay niya.

“Kailangang i-confine ang Itay mo. Marami na raw kumplikasyon. Maiiwan na muna ako. Mauna na kayo ni Mang Pidyong,” sinilip ng nanay ni Karlo si Mang Pidyong sa manibela. “Mang Pidyong, pasensya na ho kayo, natagalan.”

“Naku, h’wag ho n’yo ’kong alalahanin!”

Muling binalingan si Karlo ng kanyang ina.

“O, bumalik ka agad dito. Magdala ka ng mga gamit ng Itay mo tsaka pagkain,” may pangamba sa boses ng nanay ni Karlo habang inaabutan siya nito ng pera.

“Ibalita mo sa Kuya Jack mo...”

Hindi na nag-aksaya ng panahon sina Karlo at Mang Pidyong. Agad silang umuwi, sa byahe ipinagpatuloy ang kwentuhan at pag-aalala.

Pero tulad ng inaasahan, hindi na nagtagal ang tatay ni Karlo. Madaling araw noon, habang natutulog si Karlo sa kamang katabi ng hinihigan ng tatay niya, ginising siya ng isang mapaggiit na daklot sa kanyang damit. Akala niya’y nananaginip lang siya. Pero nang masaktan siya sa dalirot ng nanginginig na mga daliri sa kanyang mukha, tuluyan siyang napamulat. Dalidaling bumangon si Karlo at nakita niya ang katawan ng tatay niya habang pagalapak ito sa sahig. Hindi na niya nasambot pa ang ama sa bilis ng mga pangyayari.

Agad na pinisil ni Karlo ang pulang buton sa ulunan ng kamang hinihigan niya para tawagin ang nars. Habang hinihintay ang tulong, hindi niya malaman ang unang gagawin. Basta na lang siyang napaluhod at sinapo ang likod ng kanyang ama.

“Itay, ’andyan na ho’ng nars n’yo. Inaatake na naman po kayo, ano?” pasigaw na pabulong, pilit na pinakakalma ni Karlo ang sitwasyon. Pero hindi na makasagot ang tatay ni Karlo. Nakatitig na lang ito sa kanya at may pilit na gustong sabihin sa gitna ng pangangapos ng hininga, bagamat nilalambungan na ng pamumutla ang pagtatangka nito.

Minasahe agad ni Karlo ang mga paa ng kanyang ama, minsa’y napaparahas sa pagdudumali. Pero malala ang atakeng ito. Kitangkita ni Karlo ang pangingitim ng mga kuko nito sa paa at ang mabilis na paninigas ng masel ng magkabilang binti. Sa iilang sandali’y umakyat ang pulikat nito mula paa hanggang dibdib. At bigla, para itong sinakal, nanilaw ang mukha, namuti ang mga mata at bahagyang kumisay. Dahandahan, inihip nitong palabas ang huling hininga.

“Itay? Itay!” hindi na nakahabol ang boses ni Karlo sa huling pandinig ng tatay niya. Sa isang iglap, wala na siyang ama.

Ilang sandali pa, naisip ni Karlo na ganoon lang pala kadaling mawalan ng mahal sa buhay — malayo sa kanyang mga nababasa, napapakinggan at napapanood na mga kwento tungkol sa kamatayan.

Kaya hindi napaiyak si Karlo. Hinayaan lang niya ang walang-buhay na katawan ng kanyang ama na yumukyok sa kanyang mga bisig habang hinihintay ang pagdating ng mabagal na nars at duktor. Matapos ang ilang minuto — ang pinakamahaba na yatang ilang minuto sa buhay ni Karlo — dumating ang isang nars.

“Ano’ng nangyari?”

Hindi na sumagot si Karlo. Ni hindi na rin niya nakuhang tingnan ang nars. Nakatitig lang si Karlo sa kawalan, tulala, at hindi na niya namalayan kung paano inihiwalay sa kanya ang kanyang ama.

Sa burol, nagkitakitang muli sila nina Lilia at Mang Pidyong. Pakiramdam ni Karlo, iyon na yata ang pinakatahimik na panahon sa kanyang buhay. Hindi niya kinakausap sina Mang Pidyong at Lilia gayong katabi lang niya ang dalawa sa mahabang bangko sa loob ng kapilya. Masyadong binigla si Karlo ng mga pangyayari.

Bagamat alam na niya — at ng buong pamilya — na nagbibilang na lang ng oras ang tatay niya, pinipilit pa rin nila, bilang mag-ama, na maghabol sa nalalabing panahon. Isang dekada nang lumipas ang kalahating dekada ng paglagapak ng paha sa pwet ni Karlo, at wala nang dapat pang pag-usapan tungkol doon. Kusang naghilom ang sugat sa dibdib at ang latay sa isip niya.

Maliliit na bagay na lang sana ang gusto niyang mahabol nilang mag-ama — subalit maliliit ding bagay na mahirap namang simulan. Halimbawa’y ang yakapin at mahalikan ang isa’t isa. Hindi naranasan ni Karlo ang mga ito. Hindi rin niya ito nagawa sa tatay niya dahil hindi naman niya natutunan at hindi na rin sinubukang pag-aralan pa sa pag-aakalang wala itong silbi. Nagsama silang mag-ama sa tango at angil at paha. Naghiwalay sila sa hinayang at hirap ng kalooban.

Kaya nang yumukyok ang ulo ng tatay niya sa kanyang mga bisig, alam ni Karlong wala nang silbi iyon dahil hindi naman nakapagpaligaya sa kanilang dalawa — bagkus, lalo lamang iyong nakapagpabigat ng pakiramdam. Naghiwalay sila nang bastabasta. Alam niyang alam ng kanyang ama na kahit sa huli nitong paghinga, kapwa sila may pagkukulang sa isa’t isa. At ang huling pagdama ng ama sa dibdib ng anak, sa dibdib ng kanyang bunso, ay maaaring ang huli nitong kaligayahan.

“Kape?”

Nabasag ang kanina pang pagmumunimuni ni Karlo nang may magsalita sa kanyang harapan. Untiunti niyang iniangat ang puyat na mukha at tumambad si Lilia, may dalang dalawang tasang kape. Wala sa sariling inabot ni Karlo ang isang tasa ng umaasuasong kape.

Hindi pa rin nakikipag-usap si Karlo. Patuloy niyang nililimi ang mga pangyayari. Para sa kanya, walang dapat ipanghinayang tulad ng unang trahedya ni Karlo sa pag-ibig — o kay Lilia. Gusto niyang isipin na talagang may ganoong mga pangitain sa byahe ng buhay. Sabi nga, pagkatapos ng kamatayan ay kapanganakan, pagkatapos ng unos ay aliwalas, pagkatapos ng ani ay ang muling-pagpupunla.

Pagkatapos ng libing, naging madalas ang pagpuntapunta ni Karlo sa bahay sa Bagobantay para dalawin ang nabalong ina. Ang Kuya Jack niya noon ang nag-aalaga rito. Pero napansin ni Karlo na mabilis ding bumabagsak ang kalusugan ng kanilang ina.

Samantala, naibaling naman ni Karlo ang muling paghahanap ng ama kay Mang Pidyong. Lagi silang naglilibot sa Bagobantay, sakay ng antigo nitong dyip na dadalawang dipa lang yata ang haba mula sa delasong burloloy na kabayo sa harapan hanggang sa tambutso nito sa likuran. Pilit nilang sinasariwa ang mga bagay na makapupuksa sa kalungkutan. Pero lahat ng ito’y may haplit ng pait sa hulihan.

Sa paglilibot, hindi nila naiwasang magkasamasamang muli nina Lilia. At mula noon, nagkalapit muli ang magkababata. Hindi sila naging magnobyo’t magnobya, subalit ang paglalapit na ito’y siya namang pagkakalayo ni Lilia at ng nobyo nito.

Pero hindi pakikipagrelasyon ang mahalaga kay Karlo sa pagkakataong ito. Lagi na lang nakatingin sa malayo si Karlo. At ang pakikipagrelasyon, sa palagay niya noon, ay isang bagay na napakalapit, isang bulaklak na nakadikit sa dibdib, subalit rosas na matinik.

Siguro’y dahil pa sa awa ang muling pakikipaglapit ni Lilia, naisip ni Karlo. Pero inilinaw ni Karlo kay Lilia na ang kailangan lang naman niya sa pagkakataong iyon ay ang makakausap. Kung saan man mapunta, bahala na. Para kay Karlo, sadyang mahirap pamulaklakin ang misteryosong halamang ‘relasyon.’ Pero sa tingin din niya, mas mahirap namang tanggapin, mas masakit, na makita ang bulaklak nito na ’di pa man nag-uubod, nangunguluntoy na. Dapat itaon ang pamumulaklak ng relasyon sa isang malaking selebrasyon ng mga puso. Kung kailan ito, ewan na lang ni Karlo.

Sa ngayon, ang pagbuhay sa nangamatay na halamang pamumulaklakin ang pinakamalaking atas ng pagkakataon. At sina Karlo, Lilia at Mang Pidyong ang may mga tangang tangkay na may ugat. Maingat nilang bubunutin ang mga tangkay na iyon at saka ililipat sa ibang paso para muling tumubo, magkadahon at mapagyaman ng panibagong ihip ng hangin at halik ng panahon.

— 6 —
Paglabas, Pagpasok

Nagtapos sina Karlo at Lilia sa kolehiyo at naging magkasintahan tulad ng inaasahan. Hindi naging madali kay Lilia ang makipagkalas sa nobyo niyang born again. Malaki ang naging impluwensya nito sa kanya. Pero nang malaman ng kanyang kasintahan ang paglalapit nilang muli ni Karlo, naging makitid ang pananaw nito sa kanilang relasyon. Pinalitan ng paninibugho ang dati nilang pag-iibigan. Hindi na muli pang nakita ni Lilia sa nobyo ang dating pag-ibig na siya nilang gabay noon sa relasyon at pananampalataya.
Madaling nakakuha ng trabaho sina Karlo at Lilia dahil pareho namang maganda ang rekord nila mula elementarya hanggang kolehiyo. Naging nars si Lilia sa Philippine General Hospital. Naging reporter naman si Karlo sa Bulitin — isang malaki, arawang dyaryo na ang may-ari’y kroni ni Makoy.

Sa panahong ito, pabagsak na ang ekonomiya dahil sa untiunting paghina ng suporta sa diktador. Maging ang simbahan at ang mga negosyante ay naiiskandalo na sa di-na-mabilang na paglabag sa mga karapatan ng mamamayan, kung alam man ni Makoy at ng hukbong sandatahan nito ang kahulugan ng salitang ‘karapatan’ sa makataong pakahulugan. Untiunting dumistansya ang simbahan at ang mga negosyante sa diktadurang dati nilang kapiging. Bulgaran na ang mga katiwalian at pagnanakaw nito, baka masabit pa sila. Magkakampi man noon sa poder ang mga elemento ng gubyerno, simbahan, korte, masmidya at batasan, alam ng mga mayayaman na pabagsak na si Makoy. Kailangan na nilang maghugas ng kamay para malinis itong maiharap sa mamamayan sa mga darating na eleksyon o anumang pagpapalitang-pwesto.

Sadsad na ang suporta ni Makoy sa kalunsuran habang higanteng lobo naman ang utang panlabas na umabot na sa bilyunbilyong dolyar. Hindi kailangan ng mamamayan ang anumang balita o grapo para maramdaman ang kahirapan at karahasang rigalo ng sistema ni Makoy at ng bulok nitong “Bagong Lipunan.” Sapat na ang ligalig sa araw-araw sa kung saan mo ba hahagilapin ang susunod mong kakainin, at kung sinong sawimpalad na nilalang ang susunod na bibingwitin sa Ilog Pasig. ’Winaglit namang sadya ng mga tao sa kanayunan ang pag-asang maaaring matamo sa gubyerno at sa demokrasyang ipinangangalandakan nito. Kumilos na sila ayon sa dikta ng sikmura at dahas ng takot.

Samantala, nagbalak umuwi si Benigno Aquino Jr., si Ninoy, ang mahigpit na katunggali ni Makoy na nagdadala ng makatao at makabansang pampulitikang linya sa oposisyon. Ito, matapos ang ilang taon ding paninirahan nito sa Amerika kasama ang asawang si Corazon Cojuangco at ang mga anak nila. Pinayagan ni Makoy na magtungong Amerika si Ninoy para ipaopera ang puso, at para siya nama’y mawalan ng pangunahing sakit ng ulo.

“The Filipino is worth dying for,” sabi nga ni Ninoy sa isang marubdob na talumpati sa Amerika bago ito umuwi sa Pilipinas. Tama siya. Pagbabangpagbaba sa eroplano, binaril si Ninoy. Mabilis itong ibinintang kay Rolando Galman, ang panakip-butas. Pero maugong ang usap-usapang si Imelda, sa tulong ng hepe ng berdugong hukbong sandatahan ng diktadura na si Heneral Fabian Ver, ang nagpapatay kay Ninoy. Malapit nang mamatay ang nilulupus na si Makoy (na may sarili nang ospital sa Malacañang, maitago lang sa madla ang kanyang untiunting pagkaagnas) at tinatayang gusto ni Imeldang pumalit sa trono. Marahil, marami pa siyang sapatos na gustong bilihin, alahas na gustong suutin, maaarteng kantang gustong kantahin. Pero hindi raw alam ng korte ang alam ng tao. Ang alam nito’y ang magbulagbulagan sa harap ng nakamulagat na mga katotohanan.

Sa pagkakapaslang kay Ninoy, nagising ang natutulog-ngunit-binabangungot na sambayanan. Kailangan naman ng mayayamang naghahari na mapanatili ang kapit sa poder anumang pagsisinungaling o pagkukunwari ang dapat gawin. Sinakyan nila, pinondohan, ang matagal nang laban ng masa, at hindi ito mabubunyag sa mahabahaba ring panahon.

Ibig lang sabihin ng mga ito, marami sanang maisusulat si Karlo na mas malaman kaysa mga bilasang balita na hinango sa mga kalatas ng Malacañang. Pero hindi tipo ni Karlo ang mga usaping maglalagay sa kanya sa balag ng alanganin. Simpleng buhay-reporter lang ang ninais niya sapul nang mag-aplay siya sa Bulitin. Matapos ang dalawang malalaking pagsubok sa buhay, masyado nang inalagaan ni Karlo ang sarili — nag-iingat na huwag nang masaktan pa ng mga katotohanan ng buhay. Kaya rutin lang sa kanya ang pagsusulat, simpleng hanapbuhay.

Bukod sa mga nasasagap sa Malacañang o sa press club, naging bihasa rin si Karlo sa pagsusulat ng mga batas at ordinansang naipasa at naaprubahan ng kung sinong pulitiko. Nakahiligan din niyang tumambay sa mga istasyon ng pulis, ospital, beerhouse maging morge para sa mga kahindikhindik-kakiligkilig na krimen at tsismis sa palipaligid ng Kamaynilaan.

Kungsabagay, patakaran din naman ng Bulitin na huwag pakaintindihin ang lumalakas nang sigawan sa lansangan laban sa diktadura. Dapat lang itong asahan sa isang kroni, kung interes at interes din lang sa kapangyarihan at kapital ang pag-uusapan. Ang totoo, ang pagiging pasibo at apatetiko ang batayan ng pagtatagal ng isang empleyado sa Bulitin. Ito rin ang batayan ng promosyon at umento: ang pagtitiwalag sa mga ideyang papabor sa mga kaaway ng diktadura.

Si Lilia ma’y ganoon din. Ang lumang gusali ng PGH ay nagsisilbing makapal, malamig, patay na dingding na naghihiwalay sa kanya sa maiinit, buhay-at-kamatayang mga pangyayari sa labas. Madaling makuntento si Lilia at hindi lumaking palatanong. Ang pinakamalaki niyang misyon sa buhay noon ay ang matulungan ang kanyang amang karpintero sa paggapang sa tangi’t bunsong kapatid na si Alfredo na kumukuha ng medisina. Matanda na ang kanyang ama at alam niyang mahalagang maalalayan ito. Natatakot siyang mawala na lang itong bigla tulad ng pagkamatay ng ama ni Karlo. Ito ang kanyang misyon at ano ba kung nagpapatayan na sa labas. Ano ba kung ang inaalagaan niyang mga pasyente’y dumadalas nang biktima ng karahasan ng diktadura?

Sa isang gusali malapit sa PGH, nakikipagkita si Lilia sa mga kaibigan na laging nakataas at wumawagayway ang mga kamay sa hangin, laging nag-aawitan ng mga kantang kundi nang-uukilkil ng kunsensya’y tahasang nanunumbat sa ngalan ng “dakilang pag-ibig.” Iyon ang kanyang sandigan at dipensa. Ngayon lang ang pagdurusa dahil sadyang makasalanan ang tao, ngunit kung pagsisisihan natin ang ating mga kasalanan, at tatanggaping tagapagligtas si Hesus, sa atin ang langit ng kabilang-buhay. Gano’n mag-isip noon si Lilia.

Dahil din naman sa kaabalahan sa kanikanilang unang mga trabaho, naging bihira ang pagkikita nina Karlo at Lilia. Kung walang duty si Lilia, may assignment naman si Karlo. Kung walang deadline si Karlo, overtime naman si Lilia. Dinadaan na nilang madalas sa telepono — at maliliit na mensaheng ipinakisuyo kung kanino — ang pagkapit sa relasyon. Wala silang kamalaymalay na nalalabusaw na naman ang kanilang relasyon — ngayo’y alang-alang sa kanikanyang karera.

Kungsabagay, napakahirap ng buhay noon. Ang ibig sabihin ng mawala ka nang ilang araw sa trabaho ay ang mawalan ka ng kakainin, ng kuryente at tubig sa ilang ding araw. Ang di-pagkakaroon ng promosyon at umento sa mahabang panahon ay katumbas ng di-pagkakaroon ng bagong damit at kaunting libangan sa buhay. At ang mawalan ng trabaho ay kawalan ng bubong na matitirhan o gamot kapag nagkasakit. Kamatayan ang mapagkaitan ka ng sistema. At marami na’ng pinapatay ng sistema.

Habang pahina nang pahina ang piso laban sa dolyar, pakapal naman nang pakapal ang mga librong kailangang sauluhin ni Alfredo, pamahal nang pamahal ang mga kagamitan nito. Palaki naman nang palaki ang pangangailangan ng Amerika sa mga nars na tulad ni Lilia upang alagaan ang matatanda nitong pinababayaan ng kanilang lipunan, ang mga batang inaabuso ng kanilang mga magulang, ang kabataang itinutulak ng kanilang kultura sa masasamang bisyo.

Parang nang-uudyok.

“Anak, ’di hamak na malaki ang sweldo sa abrod. Hindi naman sa itinataboy ka namin, ba’t naman namin gagawin ang gano’n, kaya lang, tingnan mo naman ang ginhawang inabot ng pinsan mong si Josephine. Wala pang tatlong taon sa California e may sarili nang bahay at kotse. Hayan nga’t iniimbita ka para magtrabaho sa ospital na pinapasukan niya. Maganda naman ang rekord mo. Isa pa, magulo na dito sa atin. Pag-isipan mo, anak.”

Ito ang madalas na linya ng kanyang mga magulang noong mga panahong iyong nagdadagsaan ang mga Pilipinong nars at duktor sa Amerika para buhayin ang mapiperang banyaga matapos pagpraktisan ang mga kababayan nilang binabangkay ng inhustisya.

“Ate, kailangan kong bilhin ito,” ipapakita ni Alfredo ang listahan ng ilang librong kakailanganin para sa pasukan.

Matapos makwenta ang presyo para sa apat na malalaki’t makakapal na libro, nagimbal si Lilia: dalawang libong pisong mahigit para sa aapat na libro!

“Ate, tsaka kailangan ko na pati ng ganitong equipment,” ipapakita naman ni Alfredo ang isa pang listahan. Hindi na gaanong tinitigan at hindi na rin nagkwenta pa si Lilia. Sapat na ang banyagang mga tatak at mga numero’t letra ng mga modelo para magbigay-babala. Tiyak na magigimbal na naman siya.

Hindi pa nakakalipas ang isang linggo, sa pagbubukas ng klase, nagsusulatan na nga sina Lilia at ang pinsan nitong si Josephine tungkol sa mga ditalye ng pag-aaplay sa ospital na pinagtatrabahuhan ng pinsan. Sadyang mababa ang sahod niya sa PGH kahit isa na ito sa mga ospital na mataas magpasahod sa mga nars. At dahil bihira nang magkita sina Lilia at Karlo, walang kamalaymalay ang binata na nagbabalak na palang magtrabaho ang dalaga sa Amerika. Panahon at pera na lang ang namamagitan.

Samantala, umiinit na ang protesta laban sa diktadura. Iba’t ibang porma: mula noise barrage hanggang sistematikong boykot ng mamamayan sa mga negosyo at serbisyo ng diktadura at ng mga kroni nito, kasama na ang Bulitin.

Sa isang iglap, biglang nagbago ng istratehiya ang patnugutan ng Bulitin. Tulad ng iba pang pandilya ng naghaharing-uri, minabuti nitong sumakay sa sentimyento ng mga nagpuprotesta kundi’y tuluyan itong mabubura sa sirkulasyon. Nakikinikinita na rin ng pabliser ng Bulitin ang tiyak na pagbulusok ng diktadura kaya kailangan nitong lumaro ayon sa mga signos. Sisiguruhin nitong magkaroon ng pinakamaraming alas na posible. May pangangailangang timplahin ang mga istorya: lagyan ng ilang aksidente rito, ilang artikulo tungkol sa parami-nang-parami-bawat-araw na balita tungkol sa mga katiwalian ng diktadura doon, kaunting tsismis-showbis sa singit at iba’t ibang kuntil-butil sa kanto.

Humirap din ang kalagayan ni Karlo. Dahil sa boykot sa kanilang dyaryo, lumiit nang husto ang sirkulasyon nito kaya nagkatanggalan sa Bulitin at bahagyang binabaan ang sweldo. Masyadong kampante noon ang mga empleyado sa Bulitin kaya ni hindi nila pinangarap na magtayo ng unyon para mapangalagaan ang kanilang mga karapatan sa panahong dapat itong pangalagaan. Tulad ngayon. Ngayo’y pwersahan silang isinasangkalan sa paghina ng negosyo ng Bulitin.

Napilitan si Karlong pasukin ang madilim na kalyehon ng pamamahayag. Sinubukan niya sandali ang panggigipit at suhol para mapanatili ang nakasanayang antas ng pamumuhay. Para kay Karlo, mabuti rin namang maranasan ang maraming bagay at huwag na lang isipin kung marumi. Ano ba ang etiko? Ano ba ang moral sa taong buumbuhay na nangalaga ng karera pero ngayo’y ’di na rin nalalayo sa gutom, sa nakaambang krisis? Absent yata si Karlo sa klase nang ituro ang mga iyon.

Naging regular na tambayan ni Karlo ang mga istasyon ng pulis, kampong militar, munisipyo at lungga ng mga pulitiko. Kung minsa’y pati bahay at tambayan ng kung sinong sikat na artistang lumulusot sa milyunmilyong buwis. At bago niya puntahan ang mga ito, baon ni Karlo ang mabahong amoy na nasagap niya mula kung saan. Pero paglabas, kipkip naman niya ang sobre ng nagmalinis na pulitiko, sundalo, pulis o artista, mabango pa sa bagong panganak ang balitang iaanak ni Karlo kinabukasan.

Pero hindi rin natagalan ni Karlo ang ganito. Ang bawat sobreng tinatanggap niya ay sanggabing ukilkil ng kunsensya.

Naranasan din naman niyang maging matapat, tulad ng pagiging matapat noong bata pa man, at alam niya ang bisa nito sa pagpapahimbing ng tulog. Kaya kinain niya ang yabang at hinarap ang panibagong katotohanan ng buhay: ang maibilang na rin sa tatlong sangkapat ng populasyong naghihikahos. Hindi namimili ng propesyon ang kahirapan. Ang mga magnanakaw sa itaas ang nagtatakda nito.

— 7 —
Mendiola

Minsan ay na-assign si Karlo sa isang rali sa Mendiola alinsunod sa bagong timpla ng Bulitin. Dahil trabaho, kahit ayaw niya’y pumayag na rin si Karlo. Nagsama si Karlo ng isang batikang potograper. Si Gil ang naisip niya, ang kaklase niya noon sa UP na kasabay niyang pumasok sa Bulitin.

“Gil,” pumipitik ka naman sa mga rali ’no?”

“Kahit nakapikit.”

“’Eto kasing si bostsip,” sabay nguso sa nagkakapeng city editor na si Cortez, “kung bakit ako pa ang naisipang magkober sa Mendiola. Alam naman niyang ’di ako palo sa mga raliraling ’yan!”

“Ganyan talaga, pare ko. Trabaho, e.”

“Sabagay... Isa pa, talaga yatang nagpa-panic ang management. Siryoso na ang boykot sa Bulitin, hindi na yata talaga tayo binabasa, a!”

“’Yun na nga. Kaya konting sakay,” tulad ng kamera, otomatik ang sagot ni Gil habang isinisilid na ang mga kagamitan sa dyaket at maliit na bag.

“O, okey ka na ba?” tanong ni Karlo kay Gil.

“Okey na. Tara, baka wala na tayong maabutan.”

Sumenyas si Karlo kay Cortez, lalakad na sila ni Gil. Tumango lang ito at tumingin sa relo sa dingding. Alasdos na ng hapon.

Madaling nakarating sina Karlo at Gil sa Mendiola dahil naroroon na ang mga demonstrador. Maluwagluwag na rin ang daloy ng trapiko papunta roon. Hindi kalakihan ang mobilisasyon, siguro’y may isang libong mahigit lang na karamiha’y mga manggagawa at mga kaalyadong sektor. Hinihiling ng mga ito ang pagrurolbak sa presyo ng langis. Hindi na raw nila makayanan ang epekto nito sa presyo ng mga bilihin at serbisyo. Ayon din sa mga demonstrador, bumaba na ang presyo ng langis sa pangmundong pamilihan, bakit pinananatili pa ng diktadura ang lumang presyo.

Kasama ng mga militanteng manggagawa ang delegasyon ng sektor ng transportasyon, mga drayber at opereytor at konsyumer na nagtatanong din kung ano ba itong nangyayari, hanggang kailan ang ganitong pahirap ng diktadura. Nakahanay sila nang maayos sa kahabaan ng Mendiola habang ang unang hanay ay nakikipag-usap sa unang hanay ng mga pulis na tanod ng Malacañang. Sinuportahan pa ang mga pulis ng militar sa gawing likuran. May alambreng tinik ding namamagitan sa demonstrador at pwersa ng diktadura. Sa likuran ng mga militar ay may nakaantabay namang mga trak na may kanyong-tubig at ilang sasakyang pangmilitar. May ilan ding daladalang sasakyan ang mga demonstrador na kanina’y pinaglagyan nila ng mga istrimer, tubig, pulyetos at sound system para sa ginanap na martsa mula Liwasang Bonifacio hanggang Mendiola.

Umiinit ang negosasyon sa unang hanay ng mga demonstrador. Gusto ng mga demonstrador na sila’y papasukin sa Malacañang para siguradong makarating ang kanilang hinaing kay Makoy na alam nilang palagi nang nakaratay sa sarili nitong ospital sa palasyo. Pero tulad ng dati, “Hindi maaari, nakasalalay ang siguridad ng bansa, at tiyak namang makakarating ang hinaing at panawagan ninyo sa Presidente. At huwag ninyong tawaging diktador ang Presidente, ginagawa naman ng Presidente ang lahat ng magagawa para guminhawa kayong manggagawa at mga drayber,” iyan ang sabi ng hepe ng tagatanod ng Malacañang — tulad ng sinabi nila sa ilampu nang nakalipas na demonstrasyon. “Huwag lamang kayong maging mapaggiit at kayo’y pakikinggan.”

Ngunit humihiling sa minimum ang mga demonstrador:

“Kung gayon, papasukin ninyo kahit ang mga lider namin para harapin ng diktador.”

“Sinabi nang huwag tatawaging diktador ang Presidente! Ginagawa naman ng Presidente ang lahat ng magagawa para guminhawa kayong manggagawa at drayber. Huwag lamang kayong maging mapaggiit at kayo’y pakikinggan,” sabi muli ng hepe.

Lumipas ang mga minuto at inabot hanggang alasingko’y medya ang mga nagrarali sa Mendiola at binigyan sila ng tagatanod ng Malacañang ng hanggang alasais kundi’y sapilitan silang bubuwagin. Nagpanting ang tenga ng mga demonstrador sa pagiging bingi’t bulag ng mga pulis at militar.

“Ilang beses na kaming pinangakuang pakikinggan pero ano’ng nangyari? Ngayo’y nakahanda na kaming magpalipas ng gabi, ng mga araw kung kinakailangan. Kailangang harapin na kami ng diktador sa pagkakataong ito. Matagal na siyang nagpapalusot sa amin!”

Pero hindi pa rin sila pinakinggan ng mga pulis at militar.

Eksaktong alasais, inumpisahan na ng mga tanod na buwagin ang hanay ng mga demonstrador. Subalit nagkapitbisig ang mga ito at tumatag sa pagkakatindig. Pinauna ng mga tanod ang mga trak na may kanyong-tubig at inumpisahang itaboy ang mga demonstrador. Pero lalo lamang itong nagpatibay sa kanilang paninindigan at determinasyon.

Walang anuano’y pinaputukan na rin sila ng teargas. Biglang nagkawatakwatak ang mga demonstrador. Gumanti ang mga ito at pinagbabato ang mga pulis at militar. Gumanti rin ang militar at pulis, hinagad nila ang mga demonstrador at ang maabutan ay pinaghahambalos ng batuta, pinagsisipa, pinagsusuntok.

Nasaktan, nanlaban na rin ang mga demonstrador, lalo na ang mga kabataang nagbaon na ng molotob bilang pananggalang sa palagiang karahasang inihaharap sa kanila ng mga tagatanod ng Malacañang na bulag na sumusunod sa mga dikta ni Makoy, ni Imelda at ni Ver. Sa pagtindi ng labanan, pinaputukan na ng baril ang mga demonstrador at isaisang bumuwal ang ilan sa kanila, duguan.

Nagulantang si Karlo. Hindi niya alam kung anong gagawin. Ngayon lang siya napapunta sa isang demonstrasyon, ngayon pa siya inabot ng dispersal, madugong dispersal.

“Gil, Gil, pitikan mo, pitik lang nang pitik!” natataranta si Karlo habang naghahanap ng anumang masusulingang dyip na nakaparada.

“Kober ka, Karlo, kober! Ako na’ng bahala rito!” sigaw ni Gil na dahandahan pang lumapit sa aksyon.

Mabilis namang hinugot ni Karlo ang tape recorder mula sa daladalang bag at binuksan iyon upang masagap ang lahat ng masasagap sa kaguluhan. Matindi na ang labanan. Hindi na uurong mga demonstrador sa pagkakataong ito. Sa tinagaltagal ng pandarahas sa kanila ng diktadura, nakahanda na silang mag-alay ng buhay para maiparating sa buong bayan ang mensahe ng protesta laban dito. Hindi umurong ang kabataan. Patuloy nilang  pinaghahagisan ng molotob ang mga pulis at militar at tinamaan din ang ilan. Lalong naulol ang mga berdugo ni Makoy nang maamoy ang sariling dugo at ’di na nag-alinlangan sa pagpapaulan ng bala.

Mistulang gyera sa Mendiola noong hapong iyon. Itinatago ng makapal na usok ang papalubog na araw habang isaisang nagsisibuwal ang may sampu-labing-isang demonstrador, liban pa sa ilampung sugatang iikaikang tumatakbo o lumalangoy-gumagapang sa sariling dugo.

Tumakbo si Karlo sa isa sa mga nakaparadang dyip ng mga demonstrador. Bago pa man siya nakalapit sa dyip, laking gulat niya nang makitang iyon ang antigong dyip ni Mang Pidyong na dadalawang dipa lang yata ang haba mula sa delasong ulo ng burloloy na kabayo sa harapan hanggang sa nakausling tambutso sa likuran. Lumingunlingon siya sa paligid pero hindi niya makita kung nasaan si Mang Pidyong. May humaginit na bala, ilang dipa mula sa kinaroroonan niya, at para siyang hinilang palapit ng dyip ni Mang Pidyong. Sa loob ng dyip siya nagtago at iniumang sa hangin ang mikropono ng rekorder. Sinasagap nito ang mga sigaw at daing sa umuusok nang paligid. Si Gil nama’y walang puknat sa pagpitik ng kamera sa di kalayuan. Naroong dumapa ito, tumakbo at gumapang para makunan ang mga tagpo. Ganadungganado yata ito sa kakaibang drama ng mga sandaling iyon.

Lingon pa rin nang lingon si Karlo, hinahanap kung nasaan si Mang Pidyong. Walang anuano’y may malaking sundalong papalapit sa dyip. Iilang hakbang na lang ang layo nito mula sa kinukublihan niya. Akala niya’y siya ang pakay ng sundalo kaya agad niyang kinapa sa dibdib kung suot pa ba niya ang kanyang presscard. Suot pa naman niya. Pero huminto ang sundalo sa unahan ng dyip, sa gilid ng manibelahan. Sumigaw ito.

“Baba d’yan, baba!” sinlaki ng pangangatawan ang boses ng sundalo.

Hindi pala siya ang pakay ng malaking sundalo. May nag-angat ng ulo sa manibelahan. Hinila ng malaking sundalo palabas ang isang matandang lalaki, kinaladkad patungong kalye, at sinipa nang sinipa nang sinipa. Si Mang Pidyong ang matandang sinisipa ng malaking sundalo! Hindi malaman ni Karlo ang gagawin. Kahit nagkakakabog ang dibdib niya, pakiramdam niya ay naroroon lang siya para ikober ang mga nangyayari. Wala siyang nagawa kundi ang iumang ang rekorder sa paraang ’di nakikita o napapansin ng militar.

Dinuraan muna ng malaking sundalo si Mang Pidyong.

“Ikaw na naman! Ang tandatanda mo na, paralirali ka pang komunista ka!” nag-uulol sa galit ang malaking sundalo. Napansin ni Gil sa ’di kalayuan ang nangyayari sa kinaroroonan ni Karlo. Ang akala nito’y si Karlo ang dinadahas ng malaking sundalo. Kumaripas ito patungo sa kinatatayun ni Karlo. Agad naman siyang nakita nito.

“Gil, dito, pitikan mo si Mang Pidyong!” Wala nang pakialam si Karlo kahit mas marami ang pinauulanan ng bala sa paligid.

May kung ilang beses ding binatuta ng malaking sundalo si Mang Pidyong na ’di naman lumalaban at talagang ’di makakalaban. Hindi pa nasiyahan ang malaking sundalo. Nang bumagsak sa aspalto si Mang Pidyong, hinubaran nito ng pang-itaas ang matanda at ginamit iyon para sunugin ang dyip nito — ang antigong dyip na dadalawang dipa lang yata ang haba mula sa dilasong ulo ng burloloy na kabayo sa harapan hanggang sa nakausling tambutso sa likuran. Nagmumura ang malaking sundalo habang ginagawa ito.

“Pati ’tong bulok mong dyip, ididispley mo pa rito. Nakakagulo lang kayo sa trapiko!”

Habang sinusunog ang dyip, sinisipasipa ng malaking sundalo sa tagiliran si Mang Pidyong na pilit na pumipigil sa panununog nito.

“Matitigas ang ulo n’yo, matigas ang ulo mong matanda ka! Hindi ka talaga mapakiusapan!”

Gustong awatin ni Karlo ang malaking sundalo pero natatakot din siya rito. Ni hindi nga niya matagalan ang pagsaksi sa nagaganap. Panay ang dukwang niya sa dyip. Ang pinagsikapan na lang niya ay ang makuha ng rekorder at kamera ang lahat ng nagaganap nang ’di napapansin. Saka na lang niya ididiin ang malaking sundalo, kung sinuman ito.

Mayamaya lang ay nawalan na ng malay si Mang Pidyong. Saka lamang ito nilubayan ng malaking militar na kumumpas sa iba pa niyang bataan.

Tama na raw.

Nangawala ang marami sa Mendiola at naiwan ang mga nalugmok at mga ’di makatindig sa tama ng bala o bali sa kamay o paa. Ilampu rin ang mga ito — kasama na si Mang Pidyong. Nagkalat ang mga tsinelas, istrimer at plakard ng mga demonstrador. Malaki na rin ang apoy sa nasusunog na antigong dyip malapit sa kinalugmukan kanina ni Mang Pidyong. Bago ito sumabog, isinakay ng militar ang matanda sa isang military jeep. Ni hindi makalapit sa jeep na ito si Karlo para tiyakin kung buhay pa o patay na ba si Mang Pidyong. Ang nagawa lang nila ni Gil ay ang kumaripas palayo sa papasabog na dyip. Nataranta siya nang husto sa bilis ng mga pangyayari.

Ilang sandali pa’y sumabog ang dyip ni Mang Pidyong. Nagpalakpakan at naghiyawan pa ang ilang sundalong naiwan na para bang nanonood lamang ng isang marahas na pelikula. Humalo ang maitim at makapal na usok sa usok ng pulbura na nanatiling nakalatag sa kahabaan ng Mendiola. Amoy sunog na krudo, amoy pulbura, amoy dugo ang hapong iyon.

Walang ambulansyang dumating. Ang iba sa mga biktima ay walang-pagmamaramot-at-alinlangang isinakay ng mga reporter na may dalang sasakyan.

Samantala, walang ekspresyon ang mga mukha ng pulis at militar matapos ang insidente. Panatag lang sila sa paninigarilyo na para bang nagpraktis lang mamaril ng hayop. Inumpisahan naman ng malaking sundalo — na nandahas kay Mang Pidyong kanina — ang pagririkisa sa mga sugatan at patay. Bawat bulsa at bag ay kinunan ng laman. Isinupot ng mga pulis at militar ang mga ito. May isa pa ngang pulis na palihim na nagbulsa ng isang relong nakuha sa isang patay nang demonstrador. Ang isa nama’y tangan ang isang magarang sapatos, hinahanap ang kapares sa mga nangagkalat na sapatos maging sa mga nakalugmok.

Napadpad sa isang tindahan sina Karlo at Gil. Gimbal si Karlo. Gimbal na gimbal. Gusto niyang maiyak sa pagiging inutil sa naganap, sa kaduwagang walang-kapantay. Nilapitan siya ni Gil.

“Karlo, tena, baka makumpiska pa sa ’tin ’to,” sabay turo sa hawak na kamera na dahandahang isinisilid sa bag. “Malaking istorya ’to para bukas!”

Wala sa sariling sumunod si Karlo kay Gil. Mabilis silang bumalik sa upisina. Inumpisahan ni Gil ang pagdididelop sa mga litrato. Pinakinggan namang muli ni Karlo ang nairekord at kumuha ng ilang ditalyeng imposibleng matandaan sa bilis ng mga pangyayari. Saka niya inumpisahang ibalangkas ang kagimbalgimbal na kwento para bukas.

Bandang alasyete ng gabi nang magkitang muli sina Gil at Karlo sa kantina. Nagkape na noon si Karlo at tapos na ang balangkas niya. Agad namang binuksan ni Gil ang sobre ng mga litrato para ipakita kay Karlo ang mga kuha niya upang mapili ang pinakamadadrama para sa istorya.

Inayos ni Gil ang mga litrato sa mesa ayon sa pagkakasunudsunod ng insidente. Nag-umpisa ito sa pormasyon ng mga demonstrador na nakikipagnegosasyon sa mga tanod ng Malacañang, hanggang sa kuha ng umuusok na Mendiola, nagkalat ang mga labing tsinelas, tao, istrimer at abo. Inisaisa ni Karlo ang mga litrato.

Muling nasindak si Karlo nang makita ang litratong nagpapakita sa malaking sundalo habang walang-awa nitong hinahambalos si Mang Pidyong.

“Tingnan mo Karlo, may closeup pa ’ko nu’ng matanda habang namimilipit sa sakit. Okey ba’ng kuha?” walang anuman ang tanong ni Gil habang nagkakape, sadyang nagmamalaki lang sa husay ng pagkakakuha niya sa matandang hinahambalos nang walang kalabanlaban.

Tiningnan lang ni Karlo nang diretso si Gil. Pagkatapos ay dahandahan niyang tinanggal ang suot na salamin, nilinis ng pranela. Saka niya ito muling isinuot.

Tiningnang muli ni Karlo ang litrato ng hinahambalos na si Mang Pidyong. Duguan ang mukha nito sa malapitan, luhaan ang matang nahahaluan ng dugo, dumaraing. Naaalala ni Karlo na habang nagaganap ang tagpong ito kanina sa Mendiola, wala siyang nagawa para awatin ang bakal na kamay na walang awang nagtatangkang pumaslang sa walang-labang matandang demonstrador. Hindi niya malaman kanina kung saan hahagilapin ang tapang. Ngayon, gusto niyang sumigaw, gusto niyang iuntog ang kanyang ulo sa pader. Napailing si Karlo at isinilid na muli ang mga litrato. Yumupyop ang ulo niya at pinagdaop ang mga palad na para bang nagdarasal. Napansin iyon ni Gil at nagtatakang nagtanong.

“Bakit, okey naman ’yung ibang kuha, ’di ba?”

“Oo. Pero hindi,” sagot ni Karlo.

“Oo. Pero hindi? Malalim yata ’yun, a,” pagtataka ni Gil.

Napatungo si Karlo. Dahandahan nitong hinubad ang suot na salamin at saka tumitig kay Gil.

“Malalim nga, pare. Malalim ang kwento ng balitang ito. Kilala ko ’yung mamang hinahambalos kanina. Kilalangkilala ko.”

— 8 —
Detour

Sa lahat naman ng biro ng pagkakataon, ang pagtatambal kina Karlo at Mang Pidyong sa iisang marahas na tagpo ang pinakamasakit. Sa loobloob niya, bakit sa ganoon pang ayos ipapaalala sa kanya na nakalimutan niya panumandali si Mang Pidyong?

Nang mamatay ang sariling ama, si Mang Pidyong ang naging gabay ni Karlo — ang kanyang tataytatayan. Tagapayo nila ni Lilia. Kung minsa’y tagapagpatawa. Pero, naisip ni Karlo, hindi pa pala nila nagagantihan ni Lilia, ni kalahati, ang kabutihan sa kanila ni Mang Pidyong.

Pagdating noon sa libreng sakay sa antigong dyip ni Mang Pidyong, prentengprente sina Karlo at Lilia. Pagdating sa mga kwentong Bagobantay ay okey lang kahit may katutubong kakornihan ang matanda.

Pero kapag nagkwento na si Mang Pidyong tungkol sa mga pinaggagawa nito sa Byahe — kung bakit hindi dapat itaas ang presyo ng langis dahil mababa naman ang presyo nito sa pangmundong pamilihan, kung bakit ang pagtataas nito ay kargo ng kung sino pang lubog na sa hirap, kung bakit ang pagtataas ng presyo ng langis ay siya ring pagtaas ng presyo ng mga bilihin kaya maging date daw nilang magkasintahan ay apektado — hindi masiryoso nina Karlo at Lilia. ’Yun pala, siryoso na si Mang Pidyong sa mga pinagsasabi’t pinaggagawa nito. Kaya ganoon na lang ang kagustuhan ng matandang maipaunawa sa kanila ang nalalabi nitong mga paniniwala sa buhay. At noon pa man, sinabi na ni Mang Pidyong na posibleng maging isa siya sa mga darahasin ng estado balang araw.

Naisip tuloy ni Karlo, para talagang si Mang Pidyong ang humalili sa kanyang ama. Para bang inuulit nito ang paghahabol noon ng kanyang ama para sa huling mga tagubilin. At hindi man lang nakikinig si Karlo sa mga paliwanag ni Mang Pidyong. O nagtangkang makinig.

Kaya naging madali kay Karlo noon ang sandaling malimutan si Mang Pidyong. Matapos ang pagtatapos sa kolehiyo, matapos mamatay ang kanyang ama, matapos makapasok sa Bulitin, hindi na nakibalita si Karlo kay Mang Pidyong.

Naghanap noon si Karlo ng maliit na kwartong mauupahan at doon itinuloy ang buhay, kausap ang dingding, kisame’t sahig. Sa Bagobantay kasi, hindi na sila masyadong nakakapag-usap ng Kuya Jack niya dahil siguro sa hindi naman talaga nila nakasanayan. Pinahina naman ang nanay nila ng lungkot kaya bihibihira na rin itong makabiruan ni Karlo para magkaluwagan kapwa ng mga dibdib. Lalong naging matatakutin si Karlo para sa nanay niya — imbes na matuto sa dinaanang mga pagsubok. Hindi pa rin talaga agad-agarang matanggap ni Karlo ang ilang katotohanan ng buhay. Lagi nang naging matatakutin si Karlo sa maraming bagay, suspetyoso, sigurista, pihikan. At ang pagiging matatakutin ay nagbunga ng pagkamalilimutin. Marahil, isa ring bagay kung bakit nakalimutan ni Karlo si Mang Pidyong.

Nahinto si Karlo sa pagbabalik-alaala. Naglakadlakad siya, walang direksyong paglalakad, at ’di sinasadyang napahantong sa kapihang tambayan ng mga reporter sa pier. Mangilan-ngilan lamang ang mga tagadyaryo nang gabing iyon, hindi alam ni Karlo kung bakit. Nagkape na lang siya mag-isa at nakipagkwentuhan sa sarili at sa ’santasang kape.

Muli’t muli, sumasagi kay Karlo ang mga ditalye ng nangyari kanina. At ang kaduwagan niya.

Ni hindi niya nakuhang titigan ang mukha ng matanda at sagipin ito sa disgrasya. Pero kung halimbawang may kontak pa rin si Karlo kay Mang Pidyong na hindi naman umaalis ng Bagobantay, alam sana niyang pupunta ito sa Mendiola. Baka nakita pa niya ang matanda roon, nagkasama pa sana sila. Bago pa man magkagulo, maaalalayan sana niya ito.

“Nasaan na kaya ngayon si Mang Pidyong?” tanong ni Karlo sa sarili. Tiyak na alam nu’ng sundalo kung nasaan ’to — buhay man o patay.

Ilang tasa na ring kape ang nainom ni Karlo bago niya nasimulang iditalye ang mga pangyayari kanina. Paglabas nito bukas sa Bulitin, asa ni Karlo, tiyak na maiipit ang militar. Sila lang yata ni Gil ang nakakuha nang malapitan — lalo na ang tahasang karahasan laban sa mga demonstrador. Lahat ng mamamahayag na suspetsadong makakaliwa ay binakuran na ng mga sundalo bago pa man mag-umpisa ang gulo. Sila namang taga-Bulitin ay karaniwang hindi gaanong pinapansin dahil hindi ito naglalabas ng istorya laban sa diktadura. Pero sa pagkakataong ito, maaaring magkamali sila. Walang pakialam si Karlo kung buhay man o patay nilang ililitaw si Mang Pidyong. Wala siyang pakialam kung ano na namang pagdadahilan ang gagawin ng militar. Para sa kanya, ang mahalaga’y panagutan nito ang labis na dahas na ipinataw sa mga demonstrador sa Mendiola — higit lalo sa kanyang kaibigang si Mang Pidyong. Hawak niya ang mga ebidensya. At ihahayag niya iyon sa kanyang balita.

Bumalik sa upisina si Karlo at naligo para maginhawaan nang kaunti. Dati’y hindi nakakaya ni Karlo, o ’di niya kinakaya, pero ngayon yata’y hindi siya uuwi hanggang hindi niya natatapos ang kanyang istorya tungkol sa nangyari kanina sa Mendiola.

Nagpunta si Karlo sa mesa at sinimulang kinisin ang artikulo. Inaalala niyang lahat ng ditalye maging ang mga kuha ni Gil na sa palagay niya’y nagtataka na ngayon kung saan na ba siya pumunta. Pero alam ni Karlong nasa darkrum lang si Gil. Babalikan niya ito pagkatapos niyang magsulat.

Sinimulan ni Karlong magmakinilya. Ang takatak ng makinilya’y nagpapasidhi sa kagustuhan niyang matapos agad at mapaganda nang husto ang istorya. Para itong baril na pumuputok sa bawat tama ng daliri niya sa tiklado; bawat takatak ay ang ratatat kaninang hapon sa Mendiola. Ito ang panggatong sa pagsusulat ni Karlo sa gabing iyon. Siya na lang yata ang nagsusulat at marami nang nakapagsara ng mga pahina. Pero wala siyang pakialam.

Hindi inabot ng isang oras at natapos ni Karlo ang unang burador ng balita. Hindi na niya pinaganda pa ang pagkakamakinilya matapos iyong maedit. Gusto niyang makita ni Cortez ang kasariwaan niyon, maging ang mga bakat ng pawis na tumulo sa papel. Ngayon lang siya naging inspirado — at makatotohanan — sa pagsusulat.

Pinuntahan agad ni Karlo si Gil sa darkrum. Naroroon nga ito, masiglang nakikipaghuntahan sa isa nilang istriper.

“Gil,” hindi na matiyak ni Karlo kung sumingit ba siya sa kwentuhan nina Gil at nu’ng istriper, “pakitingnan nga kung may file tayo nu’ng militar na bumanat sa matanda. Bakasakaling makadagdag sa istorya.”

Napangiti si Gil at ’yung istriper.

“Pinagkwekwentuhan na nga namin, e,” sabi ni Gil.

“O...” Hinintay ni Karlo ang karugtong ng sasabihin ni Gil.

“Tama ka. Meron pa tayo tungkol kay Sarhento Mesina.”

“’Yung bumanat sa matanda?”

Tumango lang si Gil.

“Hindi lang ’yon, pare. Meron din tayo tungkol kay Elpidio Quitlong.”

“Si Mang Pidyong...”

“Inunahan na kita. Alam mo naman ang hilig ko ’pag walang magawa — magkalkal. ’Yon, nakita ko sa files natin. Hindi ka rin pala nagbabasa ng dyaryo, ano, Karlo?”

Napangiti si Karlo. Tinamaan siya roon. Totoong hindi siya palabasa ng dyaryo, maski sarili nilang dyaryo. Madalas na sariling trabaho lang ang hinahanap niya sa Bulitin, pangkatalogo, pampalobo ng ego.

“Sa kantin tayo pare,” yaya ni Gil.  “Du’n ko na ikukwento. Makapagkape tuloy.”

Naalala ni Karlo ang maraming tasang kapeng nainom na niya kanina. Pero sumama na rin siya kay Gil. Agad silang umorder ng dalawang kape.

Mukhang wala pang pahinga si Gil, halata sa gusot nang buhok at damit. May mga bakas ng kemikal sa dyaket nito.

“’Yan palang si Sarhento Mesina at Elpidio Quitlong...” inumpisahan ni Gil ang usapan.

“O?”

“... matagal nang nagkakabangaan sa mga demonstrasyon — kontrapelo noon pa man,” sabi ni Gil habang inuumpisahang bulatlatin ang clippings. Ipinasa ni Gil kay Karlo ang mga iyon.

Naroroon nga sa clippings ang dalawa. Naroong makunang nagsisigawan sa isang plasa o nag-aangilan sa grandstand. Noong mga panahong iyon, si Mang Pidyong pa ang masiglang tagapangulo ng Byahe — ’yung malaking alyansa ng mga drayber ng dyip na naging pederasyon sa kalaunan na una nitong nabanggit tuwing itinatakbo nila ang tatay ni Karlo sa ospital. Sa litrato, siguro’y magkakwarenta anyos pa lang si Mang Pidyong noon. Samantala, si Sarhento Mesina nama’y ganoon na kabagsik ang hitsura.

“Kaya naman pala ganoon na lang kung banatan ni Mesina ’yung matanda, ano, Karlo?” parang nabasa ni Gil ang iniisip ni Karlo.

Tumango lang si Karlo. Pinagsamasama niyang muli ang clippings at isinilid sa brown envelope.

“Pahiram muna nito Gil.”

Hindi na sumagot si Gil. Hinigop na lang nito ang huling lagok ng kapeng papalamig.

“Kumusta na ’yung istorya mo?” tanong ni Gil.

“Magdaragdag na lang ako ng kaunti. Basta’t ipapasok natin ’yung ilan mong kuha.”

“Lalo na nu’ng binabanatan ’yung matanda...”

“Lalo na nu’ng binabanatan si Mang Pidyong. Si Elpidio Quitlong.”

Natahimik ang dalawa, ipinagpatuloy ang paghigop ng kape. Pilit na pinahahaba ni Karlo ang balita pero hindi niya ito magawa sa harapan ni Gil. Naiilang siya. Pakiramdam ni Karlo’y kailangan muna niyang tanggapin ang ilang katotohanan at ipunla muli iyon sa kanyang dibdib. Sa pagkakataong ito na si Mang Pidyong ang napasama, kailangan niyang maitalaga ang sariling paninindigan, ang sariling paniniwala. Walang patapatakaran ng pabliser ngayon. Walang edieditor. Walang Cortez-Cortez. Kailangan niyang isiwalat ang isang pangyayaring matagal na palang nangyayari. Hindi yata pwedeng wala siyang panigan. Ang ’di pagpanig ay pagpanig din sa kung sino’ng nasa poder. Kung magbubulagbulagan lang siya sa nangyari kanina, talo si Mang Pidyong. Parang siya na rin mismo ang dumahas dito. Matagal nang talo si Mang Pidyong kung hustisya ang pag-uusapan. Samantalang may magagawa naman pala siya bilang mamamahayag.  Ngayon magagamit ni Karlo ang lahat ng napag-aralan sa peryodismo. Ito ang ganap na pagkakataon.

Sa panahong ito, naitalaga ni Karlo, ang kiling ng balita ay kailangang pumabor sa inaapi’t dinadahas. Kung hindi’y nagpapapaapi rin pala’t nagpapadahas ang mga katulad niya — peryodistang pulpol ang panulat.

Muling tiningnan ni Karlo si Gil na halos bumagsak na ang ulo sa pagod at antok.

“Gil...” halos pabulong at taimtim na sabi ni Karlo.

Naputol ang antok ni Gil.

“O?”

“Alam mo bang tataytatayan ko si Mang Pidyong?”

“O...”

“’Yun bang sa kanya ko sinasabi ang mga sikreto ko na hindi ko nasabi sa sarili kong ama pero sana’y sa ama sinasabi ng isang anak?”

“O...”

“Gano’ n. Kasi, siya lang ang nakakaalam ng mga sikreto ko — namin ni Lilia — sa pulitika, sa rilarelasyon...”

“Pare, nagiging pilosopikal ka yata. Korning pilosopo. Pagod lang ‘yan. Kulang ka lang sa pahinga.”

“Hindi pare...”

“O sige. Kabag na lang,” tiningnan sandali ni Gil si Karlo. “Nasobrahan ka na sa kape... iutot mo.”

Hindi na inisip ni Karlo kung sinisiryoso’t nakikinig pa ba si Gil sa kanya.

“Alam mo, ngayon ko lang napag-isip-isip ang mga pagkukulang ko kay Mang Pidyong, kay Elpidio Quitlong. Noon, isang sabi ko lang tungkol sa mga prublema, kahit alam niyang hindi siya makakatulong... ‘yun bang kahit moral support, nakakatulong ‘yang si Mang Pidyong... Magaan ang dating niya, pero alam kong malalim siya. Pakiramdam ko talaga noon ay para ko na rin siyang ama. Hindi nga lang tulad ni Itay na kayang mag-provide. Ni hindi nga makaupa ng kwarto ‘yang si Mang Pidyong. Sa dyip lang niya natutulog.”

Inaantok nang talaga si Gil at babalik na sana sa dati niyang pusisyon, hihikabhikab.

“Simple lang ‘yang si Mang Pidyong,” lalong nagsiryoso si Karlo at naglakas ng boses. Noong bata pa ako, akala ko e wala siyang pakialam sa kahit na anong bagay sa paligid. Pero nagkamali ako. Hindi rin pala siya kuntento — bilang siya at bilang drayber. Ang totoo, kung para lang sa sarili, kakaunti lang naman ang ambisyon niya, pero mahahalaga: ang makakain nang tatlong beses isang araw; makabili ng ilang damit; makapanood ng sine paminsanminsan; makapagserbesa pagkatapos ng pasada. ‘Yun lang. Tsaka ‘yung makatulong sa mga kapwa niya drayber. Kumbaga, sino pa nga ba’ng magkakaintindihan kundi kayo ng mga kabaro mo? Mapangarap din ’yung matanda, pero realistiko.”

Napailing si Gil pero ngingitingiti. Nagsindi na lang ito ng sigarilyo at hinarap si Karlo. Umorder pa ito ng dalawang tasa ng kape para mapaglabanan ang pagod at antok.

“Lahat ng kakornihan ko sa buhay, alam niya,” pakiramdam ni Karlo ay nagtutubig yata ang kanyang mga mata sa pagkakatitig kay Gil. “E ang Itay nga, hindi ko nasabihan ng kahit anong prublema pagkatapos ko ng elementarya. E, si Mang Pidyong, elementarya pa lang e kung anuano nang pinagkwekwentuhan namin.”

“Kailan ba kayo nagkahiwalay?”

“Parang kailan lang. Hindi ko talaga inisip. Pero nang magsimula ako dito sa Bulitin, parang untiunting nawala si Mang Pidyong sa buhay ko, sa amin ni Lilia.”

“E si Lilia nga pala, nasa’n na?”

“’Yun din, nakalimot na rin yata sa matanda. Dapat nga palang balitaan ko agad.”

“Mababalitaan n’ya rin ’yon sa dyaryo.”

“Hindi dyaryo natin ang binabasa no’n. Tsaka minsanan lang din naman ’yon kung magbasa.”

“Pareho mo?”

“Pareho ko.”

“Akala ko ba e marami kayong pagkakaiba?”

“E ’yun nga lang yatang ’di pagbabasa nang regular ang ipinareho namin, e. Sa lahat na yata e magkaiba kami — pagkain, pananamit, mga hilig sa buhay...”

Dumating ang kapeng inorder ni Gil at tahimik nila itong hinigop.  Pagkatapos, nagpaalam na sila sa isa’t. Nagpunta si Karlo sa mesa niya at doon tinapos ang istorya. Nanatili naman si Gil sa kantina at hindi na namalayang doon siya nakatulog.

Nang matapos ni Karlo ang kwento tungkol kay Mang Pidyong, pinuntahan agad niya si Cortez na noo’y nagbubusisi pa rin ng ilang istorya sa computer room. Hawak ang manuskrito at ang envelope na may mga piling kuha ni Gil, hindi na makuha pa ni Karlong ngitian si Cortez tulad ng nakasanayan. Pagud na pagod na siya para makipagngitian pa sa palagi-namang-nakasimangot na editor.

“Sir, istorya ko,” iniabot ni Karlo ang manuskrito at ang envelope ng mga litrato sa hindi-tumitinging si Cortez.

“Tungkol sa rali?” tanong ni Cortez na nakaplasta ang mga mata sa computer.

Tumango lang si Karlo pero hindi naman iyon nakita ni Cortez. Dahandahan itong tumayo at binasa ang manuskrito, tiningnan din niya ang mga kuha ni Gil. Naglakadlakad ito sa harapan ni Karlo nang ’di nagsasalita. Matapos ang ilang minuto, ibinalik ni Cortez kay Karlo ang manuskrito at ang envelope.

“Right, sabi ko nga, ’yung rali ang i-cover mo.” Umupo ito at muling hinarap ang computer. “Pero masyadong matapang, masyadong mabigat ’yang sinulat mo,” walang ekspresyong mababakas sa mukha ni Cortez habang itinutuloy ang pag-iedit. “Revise it, Karlo.”

Nabigla si Karlo, ngayon lang siya nasabihan ng ganoon ni Cortez. Para na rin nitong ipinababasura ang isinulat niya.

“Pero, Sir, ito talaga ang nangyari kanina.”

Marahas na pinaikot ni Cortez ang swivel chair sa direksyon ng kinatatayuan ni Karlo. Hinarap siya.

“Karlo, titimplahin natin ang dyaryo ngayon, ’di ba?”

“Ganu’n nga, Sir.”

“Pero hindi ko sinabi sa ’yong kaliwain mo! Ba’t ganyan ang slant ng istorya mo?” Hinablot ni Cortez ang manuskrito sa kamay ni Karlo. Nabigla si Karlo kay Cortez. Nainis yata sa kanya, namula sa inis.

“Anong slant? Anong kaliwa? Ganyan talaga ang nangyari, Sir,” paninindigan na Karlo.

“Anong meron dito sa matandang ito at ganito na lang ang focus mo rito? Kilala mo ba ito? Si Elpidio Quitlong ito, Karlo. Transport leader. Kumpirmadong kaliwa, kumpirmadong komunista.”

“Ow?”

“Anong ow-ow? Alam mo naman siguro ang editorial policy natin, hindi ba?”

Matagal na nagtalo sina Karlo at Cortez. Hindi nagtagal at ipinaliwanag na rin ni Karlo kung bakit ganoon na lang ang pagpapahalaga niya kay Elpidio Quitlong. At dahil may pinagsamahan naman sila ni Cortez sa buong inilagi niya sa Bulitin bago pa man ang mahaba, mausok, mainit na araw na iyon, pumayag din si Cortez maliban sa ilang puntos na napagkasunduan naman nila. Ang totoo, mas napaganda pa nga ang usapan nila — dahil gagawin pang banner ni Cortez ang istorya ni Karlo.

Kinabukasan, putok ang istorya. Marami sa ibang dyaryo ang medyo nagulat sa artikulo ni Karlo tungkol sa dispersal. Noon, kapiranggot lang ang lugar ng ganitong klaseng mga balita sa Bulitin, nasa tagungtagong sulok pa ng pahina. Pero ngayon ay banner story pa! Para sa isang dyaryo ng kroni ni Makoy, humabi ito ng mga pananda at tandang pananong.

Alam ni Karlong napaligaya niya ang sarili sa naisulat. Aaminin niya, hindi pa ito usapin ng mga pantaong karapatan ng iba. Usapin pa lang ito ng pagkakaibigan nila ni Mang Pidyong, ang pagpapanumbalik ng isang matagal nang pagkakaibigan — tulad ng sa kanila ni Lilia noon.

Gayunman, alam ni Karlong sa buong panahon ng kanyang pagsusulat, nakagawa rin siya sa wakas ng isang artikulong nakapagpagaan sa kanyang kalooban. Nalaman din niya sa wakas na kapag isinadibdib mo ang isang pangyayari, mas may laman sa pagitan ng mga linya, mas may densidad, mas malakas ang balita. Alam niya, saan man naroroon si Mang Pidyong, matutuwa ito at malalamang hindi pa rin tuluyang nakakalimot si Karlo.

— 9 —
Pag-aadya

Nang umagang lumabas ang artikulo ni Karlo tungkol kay Mang Pidyong, nasa placement agency si Lilia, nilalakad ang iba pang papeles na kailangan para makapagtrabaho sa Amerika. Nasa mesa ng sekretarya ang ilang dyaryo, pati na ang Bulitin.

Habang naghihintay, napilitang magbasa si Lilia. Nakita agad niya ang litrato ni Mang Pidyong sa harapan pa lang ng Bulitin. Sa una’y parang ayaw niyang maniwala, pero nang makitang si Karlo pa mismo ang nagsulat, at sa ganoong kiling na paraan, hindi pwedeng hindi pa siya maniwala.

Tinawagan agad ni Lilia si Karlo sa inuupahan nitong kwarto. Naalimpungatan ang binata sa sasandaling pagkatulog. Tinatamad niyang dinampot ang telepono at nagbabalak nang tapusin agad ang pakikipag-usap kung ’di rin lang naman importante ang tawag. Pero nang mabosesan niya ang nasa kabilang linya ay agad siyang buma- ngon.

“Karlo, si Mang Pidyong, nasa’n na siya?” bakas ang pagkabagabag sa boses ni Lilia.

“May tumawag sa akin kanikanina lang. Hindi nagpakilala, pero ang sabi... alam mo kung saan?”

“Saan?”

“D’yan mismo sa ospital ninyo. D’yan sa PGH.”

“Talaga?”

“Oo. May duty ka ba ngayon?”

“Alastres pa ng hapon.”

“Sa’n ka tumatawag?”

Hindi malaman ni Lilia ang isasagot. Hindi pa niya gustong malaman ni Karlo na nasa placement agency siya ngayon at nilalakad na ang mga papeles para sa pangingibambayan. At dahil pa sa nangyari kay Mang Pidyong, na ayaw muna niyang pabigatin, napilitan siyang magsinungaling.

“Dito sa bahay.”

“Tatawag sana ako sa ’yo kaninang madaling-araw.”

“O?”

“E, nakatulugan ko. Hindi na nga ako nakakain — puro kape lang.”

“Ano ba’ng nangyari talaga?” tanong ni Lilia.

Ikwinento ni Karlo ang buong pangyayari sa pinakamabilis na paraan.

“Natyempuhan namin kahapon. Ni wala akong nagawa, Lilia, para masagip ’yung matanda sa disgrasya. Pati dyip ni Mang Pidyong, sinunog. Naduwag ako, sarili ko na lang ang siniguro ko dahil sa gulo.”

“Pupuntahan ko ngayon sa ospital si Mang Pidyong. Aayusin ko. Sumunod ka Karlo, sumunod ka agad.”

“Sige.”

Inareglo muna ni Lilia ang ilang papeles na nagtatalaga sa kanyang nalalapit na pag-alis at agad na nagpunta sa ospital. Doon na sila nagkita ni Karlo.

Sa umpisa, hiyanghiya ang magkasintahan nang makita ang nakaratay na matanda. Marami itong benda at tubong nakakabit sa kung anuanong aparato — tanda ng labis na karahasang inabot sa Mendiola. Maging sa pagkakatulog, tila naliligalig ito. Hawakhawak ni Mang Pidyong ang isang kopya ng Bulitin na nakatulugan sa pagbabasa.

Hindi malaman ng dalawa ang gagawin nang makita sa gayong ayos ang matanda. Gusto nilang maiyak pero gusto rin nilang magsaya dahil buhay pa pala si Mang Pidyong — sa gitna ng matinding bugbog na inabot. Pareho silang napipi sandali. Si Karlo naman, naalala niyang muli ang laging paalala sa kanya ni Mang Pidyong: “Sa panahong ito, kailangan mong maging palaban. Kailangangkailangan.”

Napayakap na lang sina Karlo at Lilia sa isa’t isa. Ngayon lang nila nayakap ang isa’t isa matapos ang mahabahaba ring panahon. Nanatili sila sa ganoong ayos, walang pakialam sa iba pang pasyente at dalaw sa ward, parehong napapikit. Matagal at taimtim na pagkakapikit.

Mayamaya’y ibinulong ni Karlo sa tenga ni Lilia, impit pero parang gustong ipagsigawan, ang sama ng loob.

“Pinaghahambalos siya nu’ng Mesina, Lilia. Hindi naman lumalaban ang matanda pero parang hayop na pinaghahampas ng batuta. Pinagduduraan ni Mesina! Ang putang-inang hayup na ’yon!”

Niluwagan nila ang pagkakayakap sa isa’t isa at tiningnang muli ang matanda. Saka lang nila napansing may isang lalaki palang nagbabantay kay Mang Pidyong. Nagtatanong ang mga mata nito kung sino sila.

Agad na nagpakilala sina Karlo at Lilia sa lalaking bantay. Kasamahan iyon ni Mang Pidyong sa Byahe.

“Ikaw pala ’yung sumulat sa dyaryo,” nangingiting sabi ng lalaki.

Tumango lang si Karlo.

“Salamat, ha.”

“Trabaho lang, pare,” pagsasantabi ni Karlo sa papuri.

Tiningnan ng lalaki si Mang Pidyong at nagpatuloy ito.

“Ako nga pala ang tumawag sa ’yo kaninang umaga. Ibinigay sa akin ng Bulitin ang telepono mo. Tuwangtuwa si Mang Pidyong nang makita ang artikulo mo. Hindi rin niya akalain...”

“Na ano?”

“Una, na nasa iisang lugar lang pala kayo nang magkabanatan. Pangalawa, hindi niya akalaing isusulat mo ’yung ganoong klaseng balita.”

Medyo napahiya si Karlo. Pero naiintindihan niya ang sinasabi ng lalaki na nagpatuloy sa pagkwekwento.

“Nabigla nga kami, pare, hindi namin akalaing sa Bulitin pa...” kusang pinutol ng lalaki ang pangungusap. “Salamat sa istorya mo. Mabuti naman, kahit papa’no e may nagsiwalat sa tunay na nangyari. Takot ang midya, alam mo ’yon, matagal nang tinatakot ng diktadura. Matagal na ring nagpapatakot ang iba. O nagpapagamit...”

“Maliit pa kami ni Lilia e kasakasama na namin ’yang si Mang Pidyong,” singit ni Karlo. “Matagal din kaming nagkahiwalay mula nang grumadweyt kami ni Lilia at magkatrabaho. Tapos, sa rali ko pa s’ya makikita, at ganito pa ang mangyayari,” may sikdo sa damdamin ni Karlo. Naaalala niya ang pagkamatay ng sarili niyang ama sa ospital.

Inalualo ni Lilia si Karlo. “Ginawa mo namang lahat ang magagawa mo Karlo, tingin ko e matutuwa naman niyan si Mang Pidyong,” paniniguro ni Lilia.

“Oo nga, pare,” sabad ng lalaki. “Ang mahirap pa nga n’yan — hindi naman sa nananakot ako ’no? — e baka mapag-initan ka pa ng pabliser n’yo. O kaya ng editor mo. ‘Bakit nakalusot ’yan?’ sasabihin ng pabliser n’yo. E kroni ni Makoy ’yan e!”

Hindi nakapagsalita si Karlo. Tumpak ang sinabi ng lalaki. Ngayon din lang niya naisip na posible nga palang ganoon ang mangyari.

“Pa’no nga kaya kung mawalan ako ng trabaho?” ibinato ni Karlo ang tanong sa kawalan.

May dinukot sa pitaka ang lalaking tagabantay. Isang tarheta. Iniabot niya ito kay Karlo.

“Hindi bale, pare. Kung sakasakali, may kilala akong nagtatayo ng alternative newspaper. Kung sakasakali, at kung talagang magigipit ka, tawagan mo lang ’to. ’Yun nga lang, huwag kang masyadong umasang malaki ang sweldo.”

Patangutango lang si Karlo, wala sa sariling inabot ang tarheta at isinilid sa bulsa ng polo. Siya namang pagkagising ni Mang Pidyong. Dahandahan itong nagmulat at inaninag ang nasa paligid. Una’y sa lalaking bantay. At pagkatapos ay kina Karlo at Lilia. Nagulat ito nang makita ang pares; naniguro ang mga tingin.

“Karlo? Lilia?” mahina pa ang boses ng matanda.

“Kami nga ho, Mang Pidyong!” tuwangtuwa si Lilia sa bati ng matanda.  Hinalikan niya ito sa noo, hindi na napigilan ang kanina pa nagbabadyang luha.

Lumapit din si Karlo sa matanda at hinawakan ang palad nito. Naghawakan silang tatlo ng mga kamay, habang masayang nakamasid ang lalaking bantay at ang iba pang pasyente at dalaw sa ward na iyon.

— 10 —
Mga Kalatas kay Karlo

Ginawang serye ni Karlo ang mga paglabag ng diktadura at ng galamay nitong pulisya’t militar. Pero hindi na sa Bulitin. Nasa Kalatas na si Karlo ngayon, ’yung alternatibong dyaryong nasa tarheta. Tama ang badya ng dating nagbabantay kay Mang Pidyong sa ospital: nalintikan nga silang pareho ni Cortez. Muntik na ring natanggal si Gil kundi pa pinagtakpan nina Karlo at Cortez. Pero si Cortez, hindi alam ni Karlo kung ano na’ng nangyari rito. Ang balita niya’y speechwriter na ito ng isang congressman.

Sa umpisa, akala ni Karlo ay para lang kay Mang Pidyong ang ginagawa niyang pagtatanggol sa mga karapatang pantao, tulad ng una niyang istorya tungkol sa dispersal sa Mendiola. Hindi pa niya ganap na gagap kung ano’ng ibig sabihin nina Mang Pidyong ’pag sinabing ang mga demonstrasyon nila’y nakatuon sa pasistang patakaran ni Makoy na nagpapanatili sa isang malakolonyal at malapyudal na sistemang panlipunan. Pero nang lumaon, bawat bilang, bawat ditalye ng datos tungkol sa mga manggagawa’t magsasakang pinaslang ng diktadura at ng berdugo nitong militar at pulisya, bawat batang inulila ng sundalo’t Amerikano, bawat pahina ng sinungaling at di-mapanaligang Saligambatas na nangakong pangangalagaan ang karapatan ng mamamayan ngunit siya ring naging instrumento ng pamamaslang sa kanila — ay naiuugnay na niya sa kabulukan ng sistema. At untiunti, nasasaktan na rin siya sa kanyang mga nababasa’t naisusulat. Para na ring siya ang nakakaranas ng mga paglabag na ito sa mga karapatang pantao ng mamamayan.

Hindi nagtagal at maging si Karlo ay uminit. Para siyang nadarang sa apoy ni Mang Pidyong.

Dati’y simple lang ang buhay ni Karlo. Aalis siya nang maaga sa kwartong inuupahan para sa kanyang araw-araw na ehersisyo sa gym. Pagkatapos, mag-aalmusal siya at hihintayin ang complimentary copy ng Bulitin. Hahanapin ang artikulong isinulat nang sinundang araw, gugupitin iyon at ididikit sa katalogo ng buumbuhay na pagsusulat, magbabasabasa nang kaunti, laluna ng komiks, sasagutan ang krosword hanggang tanghalian.

Pagkapananghalian, uumpisahan na niyang trabahuhin ang assignment na ibinigay sa kanya nang sinundang araw. Pagka-submit ng istorya, ayos na. Kung minsan pa nga, naisa-submit niya ang mga istorya para sa susunod na dalawang araw. Kung wala rin namang masyadong pagkakagastusan, at kung talagang tinatamad, hindi siya magpapakita nang dalawa ring araw — okey lang ’yon kay Cortez. Isa pa, nakakayanan naman ng kapatid niyang si Jack ang mga gastusin ng kanyang ina at ng inuupahang apartment sa Bagobantay. Sarili na lang naman niya ang inaasikaso niya kaya sadyang napakagaan ng mga bagaybagay.

Noon.

Pero ngayon, iba na. Kamag-anak ng pagsusulat niya sa serye sa Kalatas — at ng iba pang balitang ’di kanaisnais sa diktadura — ay ang nanggagambalang kabog sa dibdib.

Samantala, nasa ospital pa rin si Mang Pidyong. Si Lilia na mismo ang nag-aalaga sa matanda. Paminsanminsa’y dumadalaw si Karlo sa ospital, at kung minsan din ay nagkikitakita silang tatlo, nagkwekwentuhan, nagkakainan, nagtatawanan habang inaalala ang mga bagay na noo’y nakapagpalapit sa kanila.

Tuluytuloy naman ang pagiging malalim ng pagkaunawa ni Karlo sa mga bagaybagay na ginagawa ni Mang Pidyong. Walang katapusan ang mga tanong ni Karlo kay Mang Pidyong. Ang ipinanghihinayang lang nilang pareho ay ang pagtanggi ni Lilia sa bahaginang ito. Sadya itong umiiwas sa pulipulitika ng dalawa. Pero hindi sila nawawalan ng pag-asa kay Lilia. Sabi nga ni Mang Pidyong palagi, “Sa panahong ito, kailangan mong maging palaban. Kailangangkailangan.”

Sa kalaunan ay nakalabas din si Mang Pidyong. Mas madalas na silang magkasama ni Karlo lalunglalo na sa mga bagay na kunektado sa serye niya sa Kalatas. ‘Di nagtagal, naging kolumnista na si Karlo ng kanilang dyaryo. At habang abala sa pagsusulat, sumapi siya sa isang militanteng unyon ng mga peryodista. Mabuti na ang ganito, naisip niya, may nasasandigan ka. Naalala niya ang karanasan nilang mga empleyado sa Bulitin noong magkagipitan. Ni hindi sila makapiyok dahil hawak ng pabliser ang kanilang mga lalamunan — at lalamunin. Mahirap na pati ang panahon noon. Maging ang mga alagad ng midya’y ’di na sinasanto ng diktadura. May laban kung mas marami.

Kuntentungkuntento si Mang Pidyong sa mga pagbabagong nagaganap kay Karlo. Araw-araw niyang binabasa ang serye nito sa Kalatas. Akala niya, bago siya itampok ni Karlo sa dyaryo, nasayang nang lahat ang pinagsamahan nila nina Karlo at Lilia. Hindi na nga pinaghahanap pang gaano ni Mang Pidyong si Karlo at Lilia noon. Masyado na siyang abala sa mga gawain bilang lider ng Byahe.

“Alam mo, Karlo,” sabi minsan ni Mang Pidyong, “kung nagkaroon sana ako ng anak, gusto ko ring mangyari sa kanya ang nangyayari sa ’yo ngayon.”

Napangiti si Karlo.

“Mag-asawa muna kayo, Mang Pidyong, bago ninyo isiping magkaanak. Wala na ba kayong balak? Makakahabol pa naman siguro kayo.”

Pero alam naman nilang dalawa na matanda na ang matanda. Mga singkwenta anyos na ito.

“Kuntento pa naman ako sa solong buhay,” tugon ni Mang Pidyong. “Pero syempre, naiinggit din naman ako minsan sa mga may pamilya o kahit man lang kapatid. Wala na akong nakikilalang kamag-anak, alam mo naman ’yon.”

Hindi kumibo si Karlo.

“Wala pa ba kayong balak ni Lilia? Ilang taon na nga ba kayo? Magkaidad kayo, ’di ba?”

“Oho. Bentesingko na ho kami pareho.”

“’Yun naman pala, e!”

Hindi ko pa ho masyadong pinag-iiisip. Pareho ho ninyo, masarap pa rin namang solo talaga.”

“Bahala ka. Baka ka maparis sa akin,” nakangiti pero mukhang siryoso si Mang Pidyong nang sinabi ito. Hindi na lang ito pinansin ni Karlo.

Ilang araw ang lumipas. Isang umaga, at tulad ng kinagawian, maagang bumangon si Karlo para tumakbo. Hindi na niya naipagpatuloy ang programa sa gym kaya kahit man lang pagtakbo ay ginagawa niya bilang ehersisyo.

Handanghanda na si Karlo. Pagkasintas ng degomang sapatos, kumuha siya ng barya sa kanyang pitaka at inilagay iyon sa desiper na bulsa ng syorts.

Nagdudumali na ang mga paa ni Karlo pero pinigil ang mga ito ng isang di-inaasahang bisita ng umaga.

Pagbukas ng pinto, may maliit na kahong delaso sa paanan niya. Nakasulat sa maliit na kard ang mga salitang: “Gusto mo ring mapuksa? Tumahimik ka na lang.” Kuryente ang kilabot na bumagtas sa buong katawan ni Karlo, pero hindi siya nagpadala rito. Ang ipinagtataka niya ay kung ano ang laman ng maliit na kahon.

Padukwang na sana niya itong dadamputin para tingnan kung ano’ng laman. Pero habang papalapit ang kanyang mukha sa kahon ay lalong lumalaki ang mga salita sa maliit na card. “Gusto mo ring mapuksa? Tumahik ka na lang.”

Tumahimik. “Baka bomba ang nasa loob ng kahon!” agad na naisip ni Karlo.

Kumaripas ng takbo si Karlo, palabas hanggang sapat na makalayo. Takangtaka ang marami sa nakakita sa kanya. Oo nga’t nakadamit-pang-jogging siya, pero bakit ganoon naman kabilis ang ginawa niyang pagkaripas?

Mula sa malayo, tiningnan ni Karlo ang maliit na kahon sa paanan ng inuupahang kwarto. Laking pasalamat niya dahil umuwing pareho ng prubinsya ang umuupa sa dalawang kapitkwarto niya. Kundi’y baka madamay pa ang mga ito. Hinihintay na lang nilang sumabog ang maliit na kahon. Sa daraan ang magtataho. Agad itong sinigawan ni Karlo.

“Manong, lumayo kayo d’yan!” itinuro ni Karlo ang kanyang pinto, “may bomba ho! May bomba!”

Kumaripas din ng takbo ang magtataho. Pagkalayo, tinapunan nito si Karlo ng tinging nagtatawa-nagtataka. Saka ito nagpatuloy sa paglalako na parang walang anumang nangyari. “Tahooo!”

Ganoon din ang ginawa ni Karlo sa mga dumaang magtitinapay, dyaryo boy, mag-iisda at kung sinusino pang tanod ng umaga. Pero hindi pumutok ang kanyang bomba.

Mataas na ang araw nang magpasya si Karlong tawagan na ang mga eksperto. Dumating ang mga ito at saka nakumpirma ni Karlong walang lamang bomba ang maliit na kahon. Tsokolate lang pala ang laman niyon. Pero binalaan pa rin siya ng nag-inspeksyon ng kahon. Hindi nakakatuwa ang ganoong mga rigalo.

Itinapon ni Karlo ang mga tsokolate sa basurahan, naisip na baka iyon naman ang makapatay sa kanya — baka may lason. Saka niya inulit-ulit na basahin ang maliit na card habang nakaupo. “Gusto mo ring mapuksa? Tumahimik ka na lang.” Iisa lang ang dahilan nito: ang serye niya tungkol sa mga paglabag ng militar at pulisya sa mga karapatang pantao. Iisa rin ang pinaghihinalaan niyang promotor ng ganitong banta: si Mesina.

Pinalipas ni Karlo ang buong umaga sa isang matatag na sulok ng kanyang sala, katabi ang isang bentenwebeng Batangas, katabi ang telepono. Nang humapon, nagbihis si Karlo at agad na nagpunta sa upisina ng Byahe at ikwinento kay Mang Pidyong ang nangyari noong umaga.

“Dumito ka muna sa upisina. Dito na rin naman ako madalas matulog dahil mahirap na rin ang lagay ko. Wala na rin naman akong matutulugang dyip.”

“Ayoko hong magdamay pa ng iba. ’Tsaka kung mainit din kayo, tapos mainit na rin pala ako, e ’di sobrang init na sa upisinang ito. Tapos iisa lang ang bintilador ninyo rito,” pilit na nagpapatawa si Karlo. “Sa mga kasamahan ko ho sa unyon — du’n ho muna siguro ako magtitigil. Mabuti na rin ’yon, para tuluytuloy din ang pagsusulat ko.”

“Ikaw ang bahala. Kung ano ba sa tingin mo ang mas mabuti sa atin, sige. Basta kung may prublema, tawag lang agad.”

“Sige ho Mang Pidyong, magsusulat pa ako sa upisina.”

Napangiti si Mang Pidyong, nagmuestrang may hawak na baril at pinaputok iyon kay Karlo.

“Matigas talaga’ng ulo mong komunista ka! Ito ang bagay sa ’yo,” sabay pisil ni Mang Pidyong sa kunwa’y kwarentaysingko. Tawanan ang iba pang nasa upisina habang lumalabas si Karlo.

Pagdating ng Kalatas, kinausap agad ni Karlo ang mga kasamahan sa unyon. Maraming nag-alok sa kanya ng lugar na matutuluyan habang may banta sa buhay niya. Ang isa’y nag-alok sa Antipolo at ito ang kanyang pinili. Mabuti na roon, naisip niya, maganda ang klima at ’di madaling matunton. Isa pa, mabilis din naman ang byahe kung kinakailangang magpunta ng upisina. Pero payo ng mga kasamahan niya sa Kalatas, mas makabubuting huwag na lang muna siyang pumasok.

“Paano naman ang serye ko?”

“Tuloy pa rin,” sagot ng editor niya.

“Ipadadala ko na lang, gano’n?”

“Hindi. E ’di nasundan lang ’yung kukuha no’n. Magtatakda tayo ng drop center. Sa takda ring oras, may kukuha doon.”

Nangiti si Karlo.

“Okey ’yan, exciting, para tuloy akong senyorito.”

“’Yun ang akala mo. Papasahan pa rin kita ng mga ieedit,” balik ng editor na siya namang napangiti.

Nang hapong iyon, tuloy ang pagsusulat ni Karlo sa serye at kolum niya. Lalo siyang sumigla, nasa gitna man ng nakaambang panganib sa buhay. Sa pagkakataong ito, ang serye ay nasa yugto na ng mainit na protesta laban sa pagtataas ng presyo ng langis. Natalakay muli ang kaso ni Mang Pidyong at muli ring napatampok sa negatibo si Mesina na magpahanggang-ngayon ay nasa serbisyo pa sa kabila ng mga kasong nakasampa laban sa kanya. Ang totoo nga, pinarangalan pa ng Malacañang si Mesina para sa “mahusay na pagpapatupad ng batas tungo sa maayos at mapayapang bukas.”

Sa upisina muna natulog si Karlo para palipasin ang gabi. Balak niyang sa susunod na araw ay umuwi at kumuha ng damit at ilang mahahalagang bagay na kakailanganin niya sa pansamantalang paglilipat-tirahan. Hindi na niya inaasahang magtatagal pa ang diktadura ayon sa mga signos. Tuluyan nang bumaklas ang mga kroni ng diktador, marami sa mga ito ang nagsipag-abrod na. Patuloy naman ang paglaki ng kilusang antipasista at ngayo’y naghamon sila ng biglaang eleksyon upang mapatunayan ng diktadura ang pagiging lehitimo ng pananatili nito sa poder; kung talagang may suporta pa ba ito ng mga tao. Nagkaisa ang mga pwersang antipasista, lalo na sa hanay ng negosyo at simbahan, na suportahan ang balo ni Ninoy na si Cory. Nagambala nang husto ang diktadura. Hindi nito inaasahang aabot sa snap elections ang hamon ng kabilang pwersa.

Maging sa serye ni Karlo, paniwala ang marami. Walang alinlangan itong ginamit kapwa ng mga antipasista at nagsisipagbalimbingang pulitiko upang labanan ang diktadura. Walang patid ang pagdagsa ng mga datos mula sa iba’t ibang organisasyong masa, human rights groups at mga indibidwal — kaya lalong nawawalan ng dahilan si Karlo upang itigil ang serye alang-alang sa pansariling kaligtasan.

Kinabukasan, nagpasama si Karlo sa isang kaupisina. Maingat silang nagpunta sa kwartong inuupahan ni Karlo, kung saansaan nagpapagpag, tinitiyak na ’di nasusundan.

Malayo pa lang, masama na ang kutob ni Karlo at ng kasama niya. Marami sa kapitbahay ang nasa labas at nag-uusap-usap, nakatinging lahat sa dating inuuwian ni Karlo. Bukas ang pinto nito, wasak ang susian.

Sinalubong agad sila ng isa sa mga kapitkwarto niya.

“May nagpunta kaninang mga militar, Karlo. Hinahanap ka. Wala namang makapagsabi kung nasaan ka. At kahit siguro alam namin, walang magtuturo.”

“Ano ho’ng nangyari?”

Habang naglalakad, ngumuso sa direksyon ng pinto ni Karlo ang lalaking kapitkwarto niya. “Mabuti nga at hindi ka naabutan. Mukhang masama ang balak sa ’yo.”

“Alam ko ho ’yon. Kaya nga hindi na muna ako tumutuloy d’yan. Kukuha lang sana ako ngayon ng...” Napatigil si Karlo. “Bakit naman ho kaya ako dadalawin ng militar?”

Iniladlad ng kausap ang bagong kopya ng Kalatas. Itinuro ang serye niya sa front page.

“Ba’t naman hindi ka nila pag-iinitan?”

Tiningnang mabuti ni Karlo ang litrato ni Sarhento Mesina na katabi ng artikulo niya sa serye. Ba’t nga ba hindi siya pag-iinitan, tampuk na tampok na naman si Mesina sa listahan ng mga pinakamaaasahang berdugo ng diktadura at tagapagpatupad ng batas militar. Pero ano ba’ng magagawa niya? Talagang marami nang utang na dugo si Mesina sa masa — laluna sa hanay ng mga manggagawa at drayber. Ang grupo nga ni Mesina marahil ang naghahanap sa kanya. Umiinit na ang utak-pulbura-utak-biya ni Mesina sa kanya. Akala siguro nito, naghahamon talaga si Karlo ng patayan dahil kahit binantaan na, binabanatan pa rin niya ito.

Pero uunahin pa ba niya ang kapakanan ng berdugo kaysa masa? Kinuha ni Karlo ang bolpen sa bulsa ng polo niyang gusot, at poot na poot na ipinandutdot ang dulo nito sa mukha ni Mesina sa litrato.

Natawa ang kausap niya. “’Yan, ganyan nga,” hinawakan pa nito ng magkabilang kamay ang dyaryo, itinapat sa dutdot ni Karlo ang mukha ni Mesina. “’Yan ang tama sa mga berdugong ‘yan!” Naghiyawan pa ang ilan nilang kapitbahay.

Nagtatawanan ang tatlo nang pumasok sa kwarto. Pero alam nilang ang ganitong mga pagtawa sa ganitong panahon ay peligroso. Hindi mo alam kung ano’ng susunod sa katatawanan. Pwedeng kamatayan?

Hindi nga ordinaryong mga magnanakaw ang naghalughog sa kwarto ni Karlo dahil wala namang mamahaling bagay na nawala sa kanyang mga gamit. Mukhang ang interes ng pumasok ay mga personal na gamit ni Karlo dahil kinuha ang mga clippings niya, mga personal na papeles pati ang litrato ni Lilia na nakapatong sa isang mesita. Hindi na siya nagtaka, maging ang kasamahan niya. Ganito naman talaga ang operasyon ng mga galamay ng diktadura — krudo. Ang inaalala lang nina Karlo ay baka idamay pa sa prublemang ito si Lilia.

Subalit lingid kay Karlo, ayus na ayos na ang mga papeles ni Lilia. Nakatakda na itong umalis sa susunod na linggo. Ilang beses siyang tinawagan nito sa inuupahang kwarto, pero walang sumasagot sa telepono — paano nga’y wala na roon si Karlo. Wala namang telepono sa bahay na tinutuluyan ngayon ni Karlo sa Antipolo at nakaligtaan ding sandali nito si Lilia dahil sa mas mahahalaga at kagyat pang bagay. Maski nga si Mang Pidyong ay hindi pa niya naaabisuhan simula nang magtago.

Ang prublema’y madaling magtampo si Lilia. Isa pa, hindi nito alam ang tunay na dahilan kung bakit bigla na namang hindi napagkikikita si Karlo. Pero kahit pa man noong madalas na nagkikitakita sina Karlo, Lilia at Mang Pidyong sa ospital, hindi ito naging sapat para mapainit na muli ang relasyon ng magkasintahan. Kung nagkagayon sana, magdadalawang-isip si Lilia tungkol sa pag-aabrod. Pero sinadya namang magkontrol ni Karlo upang hindi na madamay pa sa prublema si Lilia.

Dahil nagtatampo, hindi na sinubukan pa ni Lilia na ipagtanungtanong si Karlo. Hindi niya gusto ang hangin sa upisina ng Kalatas, lalo pa nga’t nadadala siya sa mga sabisabing puro komunista ang nasa dyaryong iyon. Muli, nanumbalik ang impluwensya sa kanya ng ilang kaibigan sa kilusang born again na siya na niyang nakakakwentuhan kahalili ng lulubog-lilitaw na si Karlo. Panay ang ulok ng mga kaibigan na kalimutan na lang ang kasintahan. Kung talaga raw mahal siya nito, dapat daw ay si Karlo ang naghahabol, hindi siya.

Sa bandang huli, nakuntento na lang si Liliang isipin na sasagutin naman ni Karlo ang mga sulat na kanyang ipapadala kapag siya’y nasa Amerika na. Ilang araw na lang, aalis na si Lilia na ’di malalaman ni Karlo.

Nagpalipas ng ilang araw si Karlo, nagpalamig. Pagkatapos, nagpasya siyang tuluyan nang iwan ang inuupahang kwarto. Tutal, hindi na rin naman siya naglalagi roon. Halos wala na rin siyang gamit doon, liban sa ilang silya, mesa at higaan.

Matapos aregluhin ang pag-alis, nagpasama uli si Karlo sa isang kasamahan niya sa unyon. Pinasyalan nila ang kwarto. Malayo pa lang, may kakaibang lungkot na agad na dumalaw kay Karlo. Hindi niya alam kung dahil sa tuluyan na niyang iiwan ang dating tirahan na kung ilang taon ding kinasalamuha, o dahil pa sa ibang bagay.

Sa pintuan pa lang ay napansin agad ni Karlo ang sulat ni Lilia. Alam na alam niya ang sulat-kamay nito at pinauna na niyang pumasok sa loob ang kasamahan matapos pagbuksan ng pinto. Binasa agad ni Karlo ang sulat, ngayon lang niya naalala ang matagal na ’di pakikibalita kay Lilia.

Hindi kahabaan ang sulat. Diretsahan ito. Nagtatampo si Lilia dahil hindi man lang kumontak si Karlo. Pero gusto ring magtampo ni Karlo sa dalaga kung bakit ngayon lang sinabi ni Lilia na nag-aplay pala ito papuntang Amerika. Sa dinamidami ng pagkakataon, ni hinala ay hindi dinalaw si Karlo. Akala niya’y itinapon na ng dalaga ang ganitong balak. Pero ngayon nga, sinasabi ni Lilia sa sulat na aalis na ito sa katapusan ng buwan.

Mula sa pinto, tinanong ni Karlo ang kasamahan niya na nakaupo na sa sahig.

“Pare, anong petsa ba ngayon?”

“Bakit, nawalan ka na ba ng sense of time?”

“Yata,” kinakabahan na si Karlo.

“A-tres. Bakit?”

Hindi makasagot si Karlo. Pakiramdam niya’y parang umurong ang lahat, maging ang panahon, petsa at oras. Muling tiningnan ni Karlo ang sulat ni Lilia sa kanya.

Marahan siyang naglalakad papuntang sala kung saan nagbabasabasa ang kasamahan niya.

“O, pare, mag-iimpake na ba tayo?”

“Huwag muna.”

“Darating na ’yung dyip mayamaya lang.”

“Hayaan mo.”

“Tatakbo ang metro no’n, buti kung kabatak natin.”

“Hayaan mo. Babayaran ko ang metro nila kahit mabilis pa sa taksi.”

Tiningnan si Karlo ng kasamahan niya, nagtataka.

“Anong prublema? Gusto mo, ipa-cancel natin ’yung pickup?”

“Pwede rin. Pero ’wag mo na munang intindihin. Pagdating na lang. Ako na ang kakausap. Bili muna tayo ng beer.”

“Iinom tayo ngayon? Tanghaling tapat, pare.”

“Alam ko. Para nga malasing agad ako.”

“Ops, mukhang may prublema nga. ’Yung sulat ba, pare?”

Hindi alam ni Karlo kung ano’ng isasagot sa kasamahan. Kaya iniabot na lang niya rito ang sulat ni Lilia. Nag-aalangang inabot ito ng kanyang kasamahan. Sumalampak na rin sa sahig si Karlo.

“Babasahin ko ba?” paniniyak ng kasamahan ni Karlo.

Tiningnan lang siya ni Karlo. Nasa mukha nito ang pagpapaubaya. Dahandahan, binasa ng kasamahan ni Karlo ang sulat.

Mahal kong Karlo,

Ilang beses kitang tinawagan d’yan, pero walang sumasagot. Tumawag din ako sa upisina ninyo pero ayaw ibigay ang adres ng tinutuluyan mo. Bakit? Ano ba’ng prublema? Kung may prublema ka, sana isini-share mo sa akin.

Kungsabagay, may mga bagay din akong hindi naibahagi sa ’yo agad. Sayang, kung sana ay nasabi ko sa iyo ang prublema ko. Hindi naman talaga prublema, ilang adjustments lang sa ating dalawa.

Karlo, papunta na akong Amerika sa katapusan. Alam mo namang noon pa man ay may ganito nang posibilidad, ayaw mo lang siryosohin kapag ibinubukas ko. Sasabihin mo, ba’t ka pa aalis, naririto ang mahal mo. Oo nga, naririto ka nga. Mahal kita Karlo. Pero alam mo rin naman ang mga pangangailangan ng pamilya ko. Si Alfredo, Third Year na sa Medicine. May kabigatan, Karlo. Ako lang ang inaasahan nila. Kulang ang kinikita ko rito. Habambuhay na lang ba akong isang-kahig-isang-tuka? Nakapagtapos naman ako, pero bakit gano’n? Parang laging kapos kahit pagud na pagod ka na sa pagtatrabaho.

Alam kong magagalit ka pagkabasa mo nito. Pero sana, matutunan mong intindihin. Mahirap intindihin pero posible. Isa pa, hindi pa naman ako nag-iisip na mag-States permanently. Baka bumalik pa ako, dipende na lang sa sitwasyon sa atin. Ang gulugulo na ng bayan natin, wala na yatang katapusan, wala na yatang kapayapaan. Siguro nga, ito na ’yung isinasaad sa Bibliya — lahat ng gulong ito. Ikaw nga, nag-aalala ako sa ’yo. Palagi nga kitang ipinagdarasal na sana’y huwag kang mapaano o maimpluwensyahan ng mga komunista. Alam ko naman ang ang mga prinsipyo mo, Karlo. Kaya lang, sa katagalan, hindi ko na gusto ang mga solusyon mo. Ngayon ko lang sasabihin sa ’yo ito, pero nang hindi ka na nagsisimba — matagal na ’yon mula nang mag-UP ka — nagkaroon na tayo ng distansya sa isa’t isa. Naniniwala pa rin ako sa pagmamahalan natin, sa relasyon natin. Kaya lang, parang laging may pumipigil.

Siguro, pagsubok din itong pag-alis ko, Karlo. Kaya hindi ko agad sinabi sa ’yo, ayokong dagdagan pa ang mga ipinag-aalala mo. Para sa atin din naman ito. Kapag nakaipon na ako, babalik din ako agad, magpapakasal tayo. Sana, pumayag ka nang magpakasal tayo — at sa simbahan. Ayoko ng live-in, Karlo. Alam mo ’yon.

Basta, pagdating na pagdating ko sa States, tatawag ako d’yan, o kaya’y sa Kalatas. Hintayin mo ang tawag ko. Saka ko na sasabihin ang marami pang bagay

Love, Lilia.

Dahandahan muling tiniklop ng kasamahan ni Karlo ang sulat, ibinalik iyon sa kanya.

“O, ano pare, bili na ba tayo ng beer?” si Karlo ang bumasag ng katahimikan.

“Dapat lang,” mahinang tugon ng kausap. “Mahirap solohin ang prublema, ’di ba? Tsaka, hindi ka naman nag-iisa pagdating sa prublema. Baka ’pag nalaman mo ang kwento ng pag-ibig ko, mamaya e gawin mo nang advice column ang kolum mo sa Kalatas?”

Natawa si Karlo. Mayamaya’y bumili sila ng beer sa pinakamalapit na tindahan at nag-inuman sa kwarto. Hindi na nila ininda ang gulo at dumi. Nagkwentuhan lang sila nang nagkwentuhan na para bang ’di maubus-ubusan ng kwento. Saka na muna ang paglilipat.

 — 11 —
Dilaw

Nineteen Eighty Six. Sa sulat at telepono na lang nagkakausap sina Karlo at Lilia, at dumalang ito nang dumalang sa paglipas ng mga linggo. Bagamat lisensyado na si Lilia bilang nars at nakapasa sa mga pagsusulit upang matanggap sa Amerika, kinailangan pa rin nitong sumailalim sa marami pang treyning, laluna sa paggamit ng mga modernong kagamitang pang-ospital. Si Karlo naman ay lalong naging abala sa pagsusulat sa Kalatas. Hindi pa rin nawawala ang banta sa kanya at may kung ilang beses na siyang nagpalipatlipat ng tirahan. May mga pagkakataon pa ngang gahibla na lamang ang namagitan sa kalaboso’t kaligtasan. Ang upisina ng Kalatas ay minsan na ring ‘dinalaw’ ng grupo nina Mesina, at syempre, ang pakay ay si Karlo. Kinailangan na tuloy niyang magsulat sa ilalim ng ibang pangalan upang palabasing hindi na siya kunektado sa Kalatas. Sa loob ng mga panahong ito, maraming pagbabagong naganap kina Karlo at Lilia.

Naging tagapangulo si Karlo ng unyon. Kasabay nito ay ang pagpasok niya sa isang underground organization ng mga peryodista. Noon niya lubusang nalaman ang lalim at bigat ng ginagawa ni Mang Pidyong kaya ganoon na lang ito kainit sa mga mata ng diktadura. Pero kasabay din ng mga panganib na kakabit ng pagkilos nang lihim, lalong sumigla ang panulat ni Karlo, lalong nagkaroon ng laman at katuturan. Ng densidad. Hindi na basta datos ang mga batayan ng kanyang mga ulat at lathalain, higit na roon. Usapin na ng pansistemang pagbabago ang ibinabandila niya sa Kalatas at lalo lamang iyong pinaunlakan ng patnugutan dahil iyon din naman ang prinsipyong nagbunsod dito.

Kuntento na si Karlo sa maliit na pasahod dahil alam niyang malaki naman ang nagiging papel niya sa di-mapipigilang pagbabago. Sa panahong iyon, kumasa si Makoy sa hamong snap elections, nagbabakasakaling susuportahan pa rin siya ng Estados Unidos. Pero mabaho na talaga ang papel ng diktadura at pawala na ang kumpyansa ng imperyalista. Pinanonood lamang nito ang mga kaganapan habang nagpapatsutsada sa diktadura na panatilihing malinis ang eleksyon. Kung sakasakali — bagamat malayo na sa hinagap — na mananalo ngang walang kadayadaya ang diktadura sa eleksyon, wala nang dapat pang pag-usapan. Pero kailanman ay walang naganap na malinis na eleksyon sa bayang ito. Ang pinag-uusapan na lamang ay ang antas ng pandaraya bago manilbihan bilang upisyal at ang laki ng ninakaw pagkatapos manungkulan sa gubyerno.

Nalalaman din ni Lilia ang mga nagaganap sa kanyang bayan. Malaki ang interes ng Estados Unidos sa Pilipinas dahil sa mga base militar nito rito, negosyo at pautang sa pamamagitan ng IMF-World Bank. Kaya lagi ring sariwa ang mga balita sa US media tungkol sa Pilipinas. Hindi nawawala sa daloy ng impormasyon si Lilia. Mas malabo pa nga minsan ang mga ulat sa mismong bayan niya pagkat todutodong pagkitil at lantay na panloloko ang ginagawa ng diktadura sa midya. Nabubuhay noon ang midya sa mga press release ng Malacañang ’pagkat sinasarhan ng diktadura ang malayang daloy ng balita. Pero kailan nga ba ito naging malaya sa panahon ni Makoy? Kaya nga, obserbasyon noon ng Kalatas, ’pag binasa mo ang isang dyaryo, parang binasa mo na’ng lahat; parang alingawngaw lang ng mga patakaran ng diktadura — dahil ganito ang gusto nitong mangyari. Ang Kalatas lang at ilang maliit na alternatibong pahayagan ang may tapang na magbalita ng tungkol sa lumalakas na antipasistang kilusan. At marami rin sa mga alagad ng midya ang araw-gabing nabubuhay sa pananakot o kaya’y suhol, tantanan lang ang diktadura.

Alam ni Lilia na may katwiran namang di hamak si Karlo noon pa man. Pero ang hindi maintindihan ni Lilia ay kung bakit ang sarili pa niya ang ibibingit sa balag ng alanganin. Maaari namang makisimpatya si Karlo sa mga tulad ni Mang Pidyong, pero sa paraang hindi sukat ikabagabag ng iyong mga araw at gabi.

Gayunpaman, sinusubaybayan ni Liliang palagi ang mga nagaganap sa kanyang bayan, laluna sa Kalakhang Maynila kung nasaan ang kanyang mga mahal sa buhay. Paminsanminsan di’y tinatawagan niya si Karlo, at minsan sa mga paminsanminsang ito’y natyetyempuhan niya ang kasintahan.

“Hello, Karlo? Sa wakas, natyempuhan din kita. Lagi kang wala d’yan...”

“Maraming trabaho, madalas din ang mga miting namin.”

“Anong miting, miting ng mga pulahan?”

“Lilia, nasa telepono tayo, please. Ang ikwento mo ay kung ano na’ng lagay mo d’yan,” awat ni Karlo. “Kumusta na?”

“Okey lang. Magkasama na kami ng tirahan ni Josephine dito sa California.”

“Buti naman kung gano’n. At least hindi ka na gaanong malulungkot.”

“Hindi lang sa bahay, Karlo. Nakapagpalipat din ako sa nursery, kaya magkasama na kami talaga ni Josie pati sa trabaho.”

“E, kumusta naman ba ’yang pinsan mo?”

“’Yon, galit pa rin sa lalaki. Si Eric, ang bait-bait no’n, hindi pa nga nagtatapat, dinispatsa na agad.”

“Ba’t liligawan naman kaya talaga s’ya?”

“Halata naman. Pero ewan ko ba rito kay Josie...”

“E, ikaw ba, sigurado may makakapansin sa ’yo d’yan kahit papa’no...”

“Ha, e...”

“May nanliligaw na rin sa ’yo ’no?”

Hindi agad nakahuma si Lilia. Pero nangulit si Karlo kaya nagtapat na rin ito.

“Wala ’yon. Ang kulit-kulit nga. Sinabi ko na ngang I left my heart in the Philippines...”

Natuwa si Karlo sa binanggit ng dalaga. Pero hindi maiwasang ’di mabakas ang panibugho sa kanyang boses.

“Kasama mo sa trabaho?”

“Well, yes. Duktor sa hospital, Filipino-Am. Bakit, nagseselos ka?”

“Hindi naman,” pagsisinungaling ni Karlo. “Maganda ngang may nakakausap ka ring ibang lalaki paminsan-minsan. Basta, ’wag mong pabayaan ang trabaho para matupad lahat ng pangarap mo...”

“Of course,” paniniyak ni Lilia. “Dito kasi, malakas ang motivation sa trabaho dahil well-compensated ka. Kaya ang mga tao rito, trabaho lang nang trabaho, tsaka disiplinado. Mahirap i-explain, pero kung ganito lang sana ang mga Pilipino, walang kahirapan d’yan...”

“Talaga namang may mga dapat baguhin sa tao,” pagsang-ayon ni Karlo. “May dapat baguhin sa mga  Pilipino, sa masa, kahit sa mga katulad namin. Pero ang buong sistema kasi ang lumilikha ng mga kundisyon at nagri-react lang ang mga tao...”

“Paanong reaction?  Ang maging kriminal, ang maging rebelde?”

“Oo — maging ang pagiging religious fanatic,” patutsada ni Karlo sa patutsada ni Lilia.

“Ako na naman ba ang pinapatamaan mo? I’m not a fanatic, Karlo. Nagkataon lang na may Dyos ako at sumasampalataya...”

“Alam ko ’yan. At wala akong qualms sa pagwo-worship mo. Pero kailangan ding kumilos, Lilia...”

“Bumalik ka muna sa Dyos, Karlo, at siyang bahalang gumabay sa ’yo.”

“Gano’n ba ang ginawa mo?”

“Oo.”

“Kaya naririyan ka? ’Yan ba ang sinabi sa ’yo ng Dyos mo?”

“Karlo!”

“Na takbuhan mo ang prublema rito?”

“Ayan ka na naman. Hindi na ba matatapos ang ganitong pag-uusap?”

“Hindi. Hanggat hindi ka naniniwala sa akin, hindi matatapos ang ganitong pag-uusap — hanggang ’di mo nauunawaan na kailangan ang pagkilos higit sa lahat.”

“Kailangan din kitang papaniwalain sa paniniwala ko.”

“Na magbulagbulagan at huwag na lang makialam?”

“Unfair ka Karlo, unfair. Akala mo ba ay wala akong pakialam sa mga nangyayari sa bayan natin?”

“Dahil naririto ang mga magulang mo at kapatid?”

“Ikaw rin, syempre — dahil naririyan ka. Hindi mo ba nakikita, ginagawa ko namang lahat ’to hindi lang para sa akin, kundi para sa mas marami, para sa ’yo, kina Itay at Inay, para kay Alfredo!”

“Sori. Hindi ko naman talaga minamaliit ang pagpapakahirap mo d’yan.”

“Sana isipin mo na hindi ako nagpapasasa rito, hindi ako nagpapakasarap at hindi tawa lang nang tawa. Lagi akong umiiyak dito, Karlo, hindi mo lang alam,” nanginginig ang tumitinis nang boses ni Lilia.

Natahimik ang linya. Ito ang madalas na magkambyo sa usapan nila. Kagampan ang ganitong mga katahimikan at alam nilang ang ganitong mga pagkakataon ang pinakamalaman sa lahat. Tanging mga buntunghininga lamang ang naririnig ng isa’t isa. At lagi ring si Karlo ang bumabasag ng ganitong mga katahimikan.

“O, pa’no, mahaba na ’to.”

“Hindi bale.”

“Mag-oovertime ka na naman para dito.”

“Okey lang. Minsan lang naman ’to. Nami-miss ko kayo d’yan. Ikaw, nami-miss ko na...”

“May manliligaw ka naman d’yan, ’di ba?”

“C’mon Karlo, nagseselos ka nga ’no?”

“Syempre. Nami-miss na rin kasi kita. Pero ano ba’ng magagawa ko, e ang layulayo mo. Du’n nga ako naiinis, e. Hindi sa ’yo — sa sitwasyon. Kung minsan nga, natatawa na lang ako. Tuwing mag-uusap tayo sa telepono, uumpisahan natin sa wala. ’Pag naumpisahan naman, hindi na mapigilan, mag-aaway na. Lagi namang iisa ang pinagtatalunan...”

“Pulitika,” paalala ni Lilia.

“Tsaka relihiyon.”

“Pulitika mo, relihiyon ko. Wala ka namang relihiyon, e.”

“Pulitika at relihiyon, dapat magkasama ’yon. Sa esensya, pananampalataya lang naman ang relihiyon. Ang simbahan ay ang masa. Tunay ang kanilang pananampalataya kung tama ang kanilang pulitika. Mahirap paghiwalayin.”

“Ayan na naman tayo Karlo,” babala ni Lilia.

“Okey, okey, ireserba naman ang iba sa susunod na tawag. Pasensya ka na, hindi ako nakakatawag. Bukod sa mahal ang tawag galing dito, hirap ako sa iskedyul. Alam mo ’yon. Ni hindi ko na nga maalala ang iskedyul mo.”

“Oo nga, medyo pabagubago nitong nakaraan lalu’t kalilipat ko lang sa unit nina Josie. Pinag-aaral pa ako ng computer.”

“O sige na talaga. Sobrang haba na nito, baka ako pa ang sisihin mo ’pag nag-breakdown ka na naman sa ospital.”

“O sige, sige na. Kumusta na lang kay Mang Pidyong. Susulat din ako agad sa kanya tsaka sa ’yo. Pasensya na lang, talagang bihirambihira na rin akong makasulat.”

“Okey lang ’yon.”

“Sige, bye.”

“Bye!”

Gano’n sina Lilia at Karlo. Kailanman ay hindi nila binigkas sa telepono o sa sulat na mahal nila ang isa’t isa magmula nang pumunta si Lilia sa Amerika. Pero hindi na nagtatanungan pa ang dalawa. Parang wala namang puntong magkulitan pa kung bakit hindi na nila inilalakip ang “I love you” sa pag-uusap sa telepono. Sapat na sa kanila ang magkabalitaan. Walang gaanong dapat asahan sa gitna ng pagkakalayo sa distansya’t paniniwala. Basta’t ang alam nila kapwa, may maganda silang nakaraan na dapat pangalagaan hanggat makakayanan.

Samantala, natapos na ang snap elections. Hindi naikaila ng diktadura ang pandaraya nito sa eleksyon. Pero nagpupumilit pa rin ito. Idineklara nito ang sarili bilang lehitimong administrasyon sa pamamagitan ng kanyang Batasang Pambansa. Pero maging ang imperyalistang Estados Unidos ay ’di napabilib. Nagpadala pa nga ito ng kinatawan para kausapin si Makoy at kumbinsihin upang mahinahon na niyang ipasa ang trono sa tunay na nagwagi sa eleksyon at ang bagong napupusuan nito: si Cory.

Malakas ang suporta kay Cory. Buumbuo ang suporta ng simbahan at negosyo sa kanya, laluna ang mayayaman, palibhasa’y panginoong-maylupa rin ang angkan ni Cory, at malalaking kapitalista ang mga Cojuangco. Maging mga dating kroni ng diktador, ang mga upisyal nito at militar ay isaisang nagsisipagbaligtaran, nagsisipagbalimbingan alang-alang sa kanikanyang interes. Hindi na dapat kampihan ang diktadura dahil nahihirapan na itong makapagdikta.

Si Cory ang naging simbulo ng antipasistang kilusan ng mga burgis at yaong mga nasa poder. Sa bahagi ng panggitna at mababang uri at ng kaliwa, noon pa ma’y antipasista na ang kanilang linya — at higit pa roon. Ang ipinapanawagan nila’y rebolusyon, dahil para sa kanila, hindi nababago ng eleksyon at pagpapalitang-trono ang bulok na sistema ng lipunan. Wala itong ibubunsod na pagkakapantay-pantay sa pulitika, ekonomiya at kultura. Pawang mga nasa poder lamang ang makikinabang dito.

Sa ganitong punto talaga hindi magkaintindihan sina Karlo at Lilia — laluna kapag binabanggit ni Karlo ang mga ismo-ismo. Para kay Lilia, si Cory na ang makapagbabago sa sitwasyon, laluna’t ginagabayan daw ito ng Dyos. Pero para kay Karlo, si Cory at ang antipasistang kilusan nito ay hindi ang tunay na tinig ng mamamayan.

— 12 —
EDSA

Marahil ay sa kapapanood ng telebisyon, o sa sobrang sindak sa mga nagaganap, o sa kahigpitan ng mga aralin sa medisina, o sa lahat ng mga ito, nag-nervous breakdown ang kapatid ni Lilia. Kinailangan tuloy ni Liliang umuwi kaagad. Nag-file si Lilia ng indefinite leave at pumayag naman ang ospital — sa kundisyong dapat siyang bumalik sa loob lamang ng isang taon, at kung hindi’y hindi na siya tatanggapin pang muli ng ospital. Walang mapagpipilian, pumayag si Lilia.

Samantala, nagpaplano na ang mga rebeldeng militar laban sa diktadura. Kailangan nilang samantalahin ang kaguluhan. Matapos ang matagal nilang pagyurak sa mga karapatang pantao, kailangan nilang maghugas ng kamay pati budhi. Ano ba namang sabihin nilang laban din sila sa diktadura, at kailangan din naman ni Cory ang pruteksyon; kailangan nito ng bala at baril pagkat sa mga ito nakasalalay ang pampulitikang kapangyarihan na hindi makukuha, magrosaryo man siya maghapon mula Quiapo hanggang Baclaran.

Ganituman, patuloy sa pandarakip ang mga pwersang militar na matapat pa rin kay Makoy. Patagutago na naman si Karlo dahil dinarakip ang ilang myembro ng antipasistang midya.

Kaya walang kamalaymalay si Karlo na pauwi pala si Lilia. Isa pa, sinadya ni Liliang sorpresahin si Karlo para naman makabawi siya sa biglaan niyang paglisan noon. At sa buwan ng mga puso pa niya itataon ang pagbabalik.

Kahit papaano’y nagkaroon ng pagbabago kay Lilia. Hindi na siya sagadsaring panatiko, dahil na rin siguro sa kabihasnan sa Amerika. Nabawasbawasan ang kanyang panatisismo lalo pa nga’t wala nang makasalamuha sa ganoong dibersyon sa ospital na pinagtatrabahuhan. Si Josephine, imbes na mahatak sa pananampalataya ni Lilia, ay siya pang nakaimpluwensya sa pinsan sa mga bagay na nakapagbago sa kanya. Gustunggusto na rin ni Liliang magkaanak dahil sa inggit. Sa tinagaltagal sa nursery, kakatwang isipin na araw-araw niyang karga ang kung kanikaninong sanggol, kinakalinga, minamahal. Naging parang inang walang anak si Lilia sa ospital. Gusto na ni Liliang magkaanak. Kahit walang kabiyak.

Pagdating ni Lilia, sa bahay muna nila ito nagtuloy. Masayang okasyon, parang biglang nabawasbawasan ang sakit ni Alfredo. Parang nanumbalik ang sigla ng tatay nila. Nagagalak naman ang nanay niya at natupad ang pangarap nilang mag-asawa sa anak — ang makapagtrabaho si Lilia sa Amerika tulad ng pinsan nito.

Hindi inaasahan ng marami sa dating mga kaklase sa kolehiyo, kaibigan at kapanalig sa pananampalataya, nauuwi sa pulitika ang usapan kapag kinukumusta nila ang pagbabalik ni Lilia. May nag-iba na sa kanya. At sa tono ng pagpapaliwanag ni Lilia, naniniwala na itong dapat na may mabago sa sistema. Siguro’y bunga na rin ito ng walang-sawang pagpapaliwanag ni Karlo at ng lipunan mismo. Pero hindi siya naniniwala sa marahas na pagbabago, hindi siya naniniwala sa armadong pakikibaka. Ang pinapaboran niya’y pagbabago sa mapayapang pamamaraan, tulad ng inilalako ng mga panahong iyon ng kawan ni Cory.

Sa ilang araw ng pamamalagi ni Lilia sa Bagobantay, nagbaligtaran na ang mga heneral ni Makoy. Hinihiling ng mga ito na ibigay na ang Malacañang sa nagwagi sa eleksyon, kay Cory. Pwersado na rin naman ang mga heneral na gawin ito dahil lihim na silang sumusuporta kay Cory. Hindi magtatagal at malalantad din ito. Nilalaro lang nila ang kanilang mga baraha. Alam nilang sa bawat araw na dumaraan ay nauubusan na ng alas si Makoy at mukhang mapupusoy na ni Cory.

Nagbigay na rin ng basbas kay Cory ang Simbahan. Nananawagan ito sa lahat ng sumasampalataya na suportahan ang mga sundalo at heneral na noo’y nag-umpisa nang humimpil sa Kampo Heneral Emilio Aguinaldo. Prutektahan daw ng mamamayan ang mga rebeldeng sundalo at ang kampo ni Cory alang-alang sa kapayapaan at pagpapanumbalik ng demokrasya.

Nahirapang manimbang si Makoy noong mga panahong iyon. Totoo, may plano na ang diktadura, sa panggagatong ni Heneral Ver, na dakpin ang mga ereheng heneral at mga sundalo sa Kampo Aguinaldo — buhay o patay. Pero hindi na ito nakatitiyak sa suporta ng Estados Unidos, at sa bawat araw na dumaraan, kumakapal ang mga tao sa lansangan at numinipis ang mga tagasuporta niyang nakahimpil naman sa Palasyo ng Malacañang. Sa buong kasaysayan ng bayan, iyon ang panahon ng sangkaterbang balimbingan — laluna ng mga nasa poder. Kailangang makasama sila sa anumang pagbabago sa mga pangunahing institusyong-bayan na maaaring maganap sa susunod na mga araw o ’di kaya’y oras. Balimbing na kung balimbing. Sipsip na kung sipsip. Basta makapangyarihan pa rin.

Parehong nakikinig sa radyo sina Lilia at Karlo, gayong walang kamalaymalay si Karlo na nakabalik na pala ang karelasyon. Sinusubukan ni Liliang hanapin si Karlo pero hindi na niya ito mahagilap. Abala noon si Karlo sa mga ispesyal na pulong ng kanyang yunit na kinapapalooban sa kilusang lihim. Pinaplano nilang magkakasama kung paano sasaluhin ang sitwasyon bilang mga mamamahayag. Mainit ang dibate. Hindi napaghandaan ng kanilang kilusan ang ganitong senaryo. Dumaragsa na ang mga tao sa EDSA ayon sa panawagan ng Simbahan, negosyo at iba pang sektor na dati rin mga galamay ng diktadura. Hindi basta mapigilan ng mga nakaharang na sundalo at tangke ang laksalaksang nagpoprotesta. Maraming kinatawan ng iba’t ibang sektor ay naroroon habang nagkawatakwak ang pwersa ng kaliwa, hindi agad makatalima sa mga nagaganap, walang malinaw na kumand.

“Walang ibinaba ang itaas,” ang ulat ng lider ng yunit nina Karlo. “Hindi natin napaghandaan ang ganitong senaryo.”

“Pero hindi tayo dapat mawala sa eksena, anuman ang mangyari,” paalala ni Karlo. “Maaagaw ng socdems ang momentum.”

“Malamang niyan, tayutayo rin ang magkakasamasama. Malamang na sa Mendiola — hindi sa Ortigas, hindi sa EDSA,” tantya ng lider ng yunit.

“Mukhang na-isolate tayo, bok?” paniniguro ng isa pa nilang kasamahan.

“Hindi naman siguro...” palagay ng lider ng yunit.

“Anong hindi? Isolated tayo, bok, malinaw na malinaw,” tutol ni Karlo. “Mula noong snap elections, mali na ang basa natin sa sitwasyon. Hindi natin siniryoso ang tactical alliance kina Cory at sa mga socdems. Akala natin, sila ang maa-isolate dahil mababaw lang ang isyung dinadala. Ba’t hindi tayo largadong sumakay sa antipasistang kilusan? Kung sakaling makapasok ang ilang kasama sa rehimeng Aquino, kahit papaano’y maisusulong ang mas malalaking isyu. Sa ngayon, nasa kanila lahat ng rekurso at momentum!”

“Ngayon pa ba tayo magtatalo?” pakli naman ng isa.

“Bakit ayaw n’yong pagtalunan ang pagkakamali natin?” mainit na si Karlo.

Nagpanting na ang tenga ng pinarunggitan ni Karlo, nang biglang may pumasok na lalaki sa bahay-pulungan nila. May mensahe itong ibinulong sa lider ng yunit. Agad na umalis ang lalaki at hinarap ng lider ang yunit. “Sa Mendiola nga tayo, alauna.”

Kinabukasan, ikatlong araw ng pagkakampo ng Coryistas sa EDSA, at ng kaliwa sa Mendiola, hindi na matinag ng mga sundalo ang mamamayan. Maging si Lilia ay napasama sa isang delegasyon ng mga dating kasama sa pananampalataya. Nagkita pa sila ng dati nitong nobyong born again. Tipong may gusto pa itong mangyari, panay ang kwento tungkol sa mga kakilalang nagkabalikan. Pero hindi na lang ito pinansin ni Lilia. Masayang-kinakabahan, hinarap nila ang mga tangke at nag-alay ng mga bulaklak at tinapay sa mga sundalong nagmumukhang tanga na sa nakalipas na dalawang araw — isang kondensasyon ng buong buhay nilang bulag na pagsunod, walang tanungtanong, mga nasusungayang tupang bulag. Samantala, hindi sinasadyang nagkita sina Karlo at Mang Pidyong sa Mendiola sa ikaapat at huling araw ng aklasambayang pinamagatan ng midyang “People’s Power,” “Snap Revolution,” “EDSA Revolt,” “Miracle at EDSA,” at kung anuano pa.

Alasdos ng hapon noon. Hindi nag-uusap sina Karlo at Mang Pidyong. Hindi alam kung anong tunay na pakiramdam. Naroroon sila, marami, pulampula — pero hindi alam kung anong gagawin sa mga kanyong nakatutok sa kanila. Gamay na nila ang Mendiola, pero sa pagkakataong ito, para silang mga bagito. Nakaamba sa Malacañang pero nagtatanong: Sino ang magwawagi?

Hindi kalayuan sa tayo nina Karlo ay ang pormasyon ng mga Coryistas. Untiunti na itong naghihiyawan dahil  nawawala na raw si Makoy, walang balita kung saan nagtatago. Nanasabik na ang lahat, pawang nakatutok ang mga tenga sa kanyakanyang dalang transistor radio. Nahawa na rin sa pananabik sina Karlo.

Nagtungo ng Mendiola sina Lilia nang mabalitaang wala nang nag-uulat mula sa Malacañang. At sa isang iglap, paglatag ng dilim, ibinalitang wala nang tao sa Malacañang, wala na si Makoy, tumakbo na ang diktador!

Dinaluhong ng mamamayan ang dating kubkuban ng pasista. Inakyat nila ang mga pader, winasak ang mga tarangkahan, sinira ang mga pintuan, pinaghahampas ang bawat makitang bagay na makapagpapaalala sa dating diktadura. Nagmistulang pista ng mga amok sa loob ng Palasyo ng Malacañang.

Pinatakas na ng imperyalistang Amerika ang diktador na si Makoy. Pumayag na si Makoy na isuko ang trono para sa kaligtasan ng kanyang pamilya at kayamanan. Isinakay sila sa isang helikopter, lihim na dinala sa isang paliparan at dinala sa Hawaii sa Karagatang Pasipiko. Doon niya uubusin ang nalalabing panahon ng kabaliwan, doon niya paglilimian ang gamundong mga kasalanan sa sambayanang Pilipino.

Samantala, nasa isang sulok ng Malacañang sina Lilia at ang dati nitong nobyong born again at iba pang kasama sa pananampalataya, naghihiyawan sa galak sa pagkakapaalis kay Makoy na walang dugong dumanak.

Sina Karlo at Mang Pidyong naman ay nagkahiwalay sa sumunod na mga pangyayari. Sa kaguluhan, biglang nawala ang matanda. Gusto sanang hanapin ni Karlo si Mang Pidyong pero hinila na rin siya ng ilan niyang kasamahan sa midya. Sayang ang pagkakataon, kailangang i-cover anumang kaguluhan ng isip at pakiramdam ang bunga ng mga kasalukuyang kaganapan.

Pagsapit nina Karlo sa Malacañang, nagtuluytuloy sila sa loob nito. Mabuti na lang at nadala ni Karlo ang kamera ng kasamahan niya sa Kalatas. Siya na lang ang pumitik sa mga kaganapan sa loob. Kinunan niya ang mga taong galit na galit na pinag-aapakan ang mga retrato at pinta ng buong pamilya ng diktadura. Pinagpupunit din ng mga tao ang mahahalagang papeles, pinaghahagis sa ere. Nagtatakbo sila nang nagtatakbo sa loob ng palasyo na para bang iyon na ang bakuran ng kalayaan. Na para bang ang dati nilang tinitirhang mga lugar sa labas ng Malacañang ay ang kulungan. Ang pagkakabawi sa Palasyo ng Malacañang ang naging simbulo ng paglaya.

Kinukunan ni Karlo ang lahat ng porma ng mga tao. Ang nagtatawanan, ang nag-iiyakan sa suluksulok, ang nagdarasal sa kung saansaan. May nakita nga siyang isang grupo na nagdarasal nang taimtim sa gitna ng kaguluhan at nilapitan niya iyon. Ipinokus niya ang kamera sa mga ito at untiunti niyang nasilip ang isang pamilyar na mukha. Nakasisiguro siya.

“Lilia!” sigurado ang bawat pantig ng pangalang isinisigaw niya. “Lilia!” Napalingon ang dalaga maging ang mga kasamahan nitong nagdarasal, kasama na ang dating nobyo nito na hindi kailanman nakilala ni Karlo gayong kilala siya nito sa mukha at pangalan. Umasim ang mukha ng dating nobyo ni Lilia nang makita si Karlo. Hindi naman maipinta ang mukha ni Lilia. Nanatiling nakabuka ang bibig nito, hindi malaman kung ano ang sasabihin o gagawin.

Inagapan ni Karlo ang sitwasyon at buong higpit niyang niyakap si Lilia, hinagkan nang pagkatagaltagal sa gitna ng pagkabigla-pagkakilig ng mga kasama nitong dalaga at sa panibugho naman ng dating nobyo. Parang sarili nila ang mundo, wala silang naririnig na anumang iyakan o hiyawan, walang nangyayari, walang pag-aaklas na naganap. Ang nag-aaklas sa kasalukuyan ay ang kanilang mga damdamin. Sa bahagi ni Karlo, hindi nagtatanong ang kanyang isipan kung si Lilia nga ang kanyang kayakap at kahalikan dahil wala sa hinagap niyang naririto na pala ito. Kay Lilia, hindi rin niya inaasahan na sa ganitong makasaysayan pang pagkakataon sila magkikita ni Karlo. At doon magaganap ang pinakamasarap, pinakamakasaysayan nilang halik matapos ang mahigit na dalawang dekadang pagtitimpi sa isa’t isa sa loob ng dalawang dekadang diktadura.

Walang paalam kaninuman, naghihilahan sa kaligayahan ang dalawa, magkahalong kaligayahan ng pag-ibig at pulitika, may pagwawaging nagaganap sa puso’t isipan nila, nagkakaisa ang panahon at pawis.

— 13 —
Pagniniig

Humantong sina Karlo at Lilia sa isang motel. Doon nila inubos ang apoy na tumutupok sa kanilang mga kaluluwa. Doon nila isinigaw ang pag-aaklas ng mga damdaming matagal nang inumid at inuhaw, doon sila nagtalik, nang walang-maliw at pag-aalinlangan.

Sa umpisa’y tumatanggi kapwa ang mga isipan nina Karlo at Lilia sa bilis ng mga pangyayaring maihahalintulad sa mga nagaganap sa labas. Nagtatalo ang mga damdamin: magkarelasyon pa nga ba sila o hindi? Pero bumigay ding kapwa ang kanilang mga katawan.

“Karlo, huwag!” umuungol si Lilia habang pinaliliguan ito ni Karlo ng mga halik sa mukha at dibdib. “Hindi ako marunong!”

Huminto sandali si Karlo at tinitigan si Lilia. Hindi masalubong ni Lilia ang titig. Papalingpaling ang ulo nito kasabay halos ng dagundong ng malulusog na dibdib. Pero pinangarap na ni Lilia ang ganitong tagpo, inasam-asam din niya laluna nang magsimula ang kanyang pagkagusto sa isang anak. Bakit pa niya iiwasan ngayon.

Naramdaman na lang ni Lilia na hinahaplos ni Karlo ang mga palad niya, masuyong nilalaro ang mga daliri, at doon pa lang ay kinikilabutan na ang dalaga. Gusto na niya, alam iyon ni Lilia, at nakipaglaro rin ang kanyang mga daliri sa mga daliri ni Karlo.

Pero nanlalaban pa rin ang kanyang mga paniniwala, nanginginig ang kanyang katawan. “Ano na lang ang sasabihin ng mga tao kung may makaalam, kung may mangyari,” naisip ni Lilia. “Pero gusto ko na ring magkaanak,” naisip din niya, “pero hindi ba dapat mauna muna ang kasal?” Patuloy lang sa ginagawa si Karlo.

Untiunting inilapit ni Karlo ang mukha niya sa mukha ni Lilia at nakayanan na ni Liliang makipagtitigan. Inilapit ni Karlo ang kanyang mga labi sa mga labi ni Lilia. Ngayo’y panatag na ito at handa nang magpadala sa sigabo ng damdamin. Halos maramdaman na ni Lilia ang init at pamamasamasa ng mga labi ni Karlo, ang pagkibutkibot.

“Sige na, Karlo,” nagpasya si Lilia. Kung sinuman ang naunang naglapat ng mga labi ay hindi na mahalaga. Ang halik ay kuryenteng naglakbay sa buo nilang katawan at nabuhay lahat ng kasabikan ng isa’t isa. Matagal, mapusok, mainit at basa ang sandaling iyon, kumawala ang kanilang mga palad sa pagkakakapit nang mahigpit at dinama ang lahat ng maaaring madama sa kaharap: ang buhok, ang batok, ang dibdib, ang balakang, ang singit, lahat ng mahahawakan, pinakakawala ng mga kamay at daliri ang nakakulong na pagnanasa ng isa’t isa.

“Hubarin mo na, Karlo, please,” nagsusumamo si Lilia. Sabay na naghubad sina Karlo at Lilia. Wala nang pagmamadali sa mga kilos nila ngayon, parehong sinasamba ang nasasaksihang mga katawan, isang selebrasyon ng matagal nang pagsasamahan, sinasamsam ng isa’t isa ang kabuuan ng makakaniig, parang sinasadya ang pagbabagal.

Hinila nilang palapit ang isa’t isa at siniil ng halik ang mga labi, nilamukos ng pagmamahal. Pinaglapat nila ang kanilang mga katawan at pinagdama ang kanikanilang harapan. Mainit ang pagtatagpo. Masarap.

“Aaaa!” napaungol si Karlo, paminsanminsang dinidilaan si Lilia. Gayundin ang ginawa ni Lilia, hindi niya alam kung bakit, basta’t masarap ang pakiramdam. Tinikman nila ang lahat ng matitikman, buhok, batok, dibdib, balakang, singit, patayo, paluhod, pahiga, sa sahig, sa kama, pinagpasasaan nila ang paghinto ng panahon.

Kusang bumubuka ang mga hita ni Lilia, pero matagal bago nakapasok si Karlo. Bawat indayog ay kumpas ng kalikasan, bawat halinghing ay musika ng pagnanasa. Bumilis nang bumilis ang sakyod ni Karlo, mabilis ding sinasalubong ni Lilia na sa umpisa’y nakaramdam ng sakit na mabilis namang humupa, mabilis, pabilis nang pabilis nang pabilis nang pabilis nang pabilis at natapos ito sa naghahalinhinan nilang mga ungol.

Pagod, nanatiling nakahiga sina Karlo at Lilia sa kama. May ilang sandali rin bago nasanay ang kanilang mga paningin sa loob ng silid; saka lang nila nasigurong nasa loob nga sila ng isang motel — at nagtalik.

Napadako ang kanilang mga paningin sa salaming kisame. Nakita nila ang dalawang hubad na katawang magkatabi. At nag-umpisang kausapin nila ang mga iyon.

“Huli tayong naghubad noong maligo tayo sa Tibagan nu’ng elementary,” umpisa ni Karlo.

“Nu’ng elementary, hindi mahirap maghubaran...”

“Hindi mahirap magpakatotoo...”

“Nando’n pa ba ang Tibagan, Karlo?”

“Ewan ko. Siguro ando’n pa, siguro wala na...”

— 14 —
Ang Dating Daan

Tapos na ang ipinaglalaban mo, Karlo. Wala na ang diktador. May demokrasya na. Ngayon, magpakasal na tayo. Tapos, sa States na tayo tumira. Halos isang taon na lang, pwede na akong maging American citizen.”

Niluwagan ni Karlo ang pagkakayakap kay Lilia habang nakahiga sila sa kama. Naging madalas ang pagtatalik nila, lalo pa nga’t nagbakasyon sila nang ilang araw sa isang resthouse sa loob din ng Kamaynilaan, dalawang buwan makalipas ang mga kaganapan sa EDSA. At tulad ng pagtatalik, naging madalas din na sa ganitong usapan nauuwi ang lahat.

“Ayoko Lilia. Kung sa kasal, payag na ako. Sige, sa simbahan, kung ’yun lang naman ang hinihiling mo — hindi ko na gagawing malaking isyu pa. Basta alam mo namang wala akong bilib sa ritwal na ’yan. Pero sa pagtira sa States, ayoko talaga, Lilia.”

“Bigyan mo naman ang sarili mo ng pagkakataon, Karlo.”

“Pagkakataon? Saan?”

“Na ano... na, halimbawa, makapag-ipon para sa magiging anak natin...”

“At ano naman ang gagawin ko doon? Mamitas ng mansanas? Magtrabaho sa McDo? Maglako ng insurance? Alam mo naman, Lilia, na nandito na’ng buhay ko. Ikaw, okey lang sa ’yo ang gano’n, dahil kahit naman sa ibang bansa, pwede mong dalhin ang propesyon mo. Tsaka alam mo namang ayoko talagang magpunta sa Amerika. Hindi ko gusto ro’n. Dito na lang ako.”

“Just for a few years?”

“Tapos, ano’ng mangyayari? ’Pag US citizen ka na, tapos kasal na tayo, ano’ng mangyayari? Pwede ba namang gano’n? Doon ka, dito ako, pero pamilya tayo? At kung magkaanak tayo, hahatiin mo ang anak mo? Dalawa lang ’yan, e: sasama ako sa ’yo, o didito ka na. Nandito naman ang mga magulang mo’t kapatid.”

“Nakapetisyon na sila Karlo. Hindi magtatagal, susunod na rin sila sa akin.”

“Ayun! ’Yun naman pala talaga ang dahilan. Lumabas din. Disidido ka talagang manirahan sa Amerika.”

“Bubulukin mo ang sarili mo rito?”

“Bakit bubulukin? Ikaw nga itong bilib na bilib kay Cory. Bigyan kamo ng pagkakataon, uunlad na rin sa wakas ang bansa dahil may demokrasya na. E di, dumito ka na nga!”

“May sarili din naman akong mga plano. Para sa atin...”

“Matagal ko nang narinig ’yan!”

“E di pakinggan mo uli. Pakinggan mo na talaga.”

“Talagangtalaga din, makinig ka sa akin: hindi pa tapos ang laban, Lilia...”

“’Andyan ka na naman,” napabuntunghininga si Lilia, sunudsunod.  “Lumarga ka na naman sa pulitika mo...”

“Oo, aaminin ko, aaminin ng marami sa mga kasamahan ko, medyo may sabit kami sa pagbasa at pagdadala sa sitwasyon. Nakuha na naman ng petiburges ang matagal nang ipinaglalaban ng masa — ang kapangyarihang pampulitika. At ’yon ang nakababahala. Kahit noon pang panahon ng Katipunan, ninakaw ng burges ang tagumpay ng masa. Pero kapag nasa poder na, wala ring pagbabagong isasagawa. Tatraydurin din ang mamamayan. Naniniwala ako na dahil sa iisang uri, dahil sa iisang baro lang naman ang suot ng mga nagsipalit kay Makoy, kasama si Cory, walang garantiya na gaganda ang sitwasyon. Interes at interes pa rin ng mayayaman ang pananaigin nila. Syempre. Kampikampihan lang ’yan...”

Tumagilid ng higa si Lilia habang nagsasalita si Karlo.

“Paniwalaan mo ako, Lilia. Bigyan mo ako ng isa-dalawang taon at ikaw na rin ang magsasabing lahat ng patuloy kong ipinaglalaban ay may katuturan din naman pala. Nakatayming lang ang mga dilawan, nasa tamang lugar at pagkakataon, pero hindi naman sila ang dapat mabiyayaan sa pagkakapatalsik kay Makoy kundi ang mas nakararaming naghihirap.”

Sandaling nanahimik si Karlo. Tiningnan niya ang walang-kibong si Lilia.

“Nakikinig ka pa ba?”

Naghikab si Lilia, pasadya.

“’Yan, sa ganyan mo dinadaan. ’Pag nakorner ka na sa usapan, may pahikabhikab-epek ka na...”

“Itigil na muna natin, Karlo, nakakapagod na ang ganitong usapan. Sa ibang araw naman... pahinga naman, okey?” Nainis si Lilia sa mistulang sermon ni Karlo.

“Pauwi na naman tayo. Mawawala na rin naman ako sa pandinig mo.”

Patagilid ding humiga si Karlo at napabuntunghininga. Mayamaya lang ay pinatay na niya ang ilaw sa gilid ng kama at pinalipas nila ang magdamag na nagpapakiramdaman, parehong ’di dalawdalawin ng antok.

Maagang nagising sina Karlo at  Lilia kinabukasan. Binayaran ni Lilia ang bill para sa nakalipas na limang araw at saka nagpatawag ng taksi. Pagkatapos ay nagbihis at nag-impake sila nang ’di nagkikibuan. Tahimik na nagsusuklay ng buhok si Lilia nang dumating ang taksi. Napatayo si Karlo mula sa pagkakaupo sa gilid ng kama, hawak ang mga bag nila ni Lilia.

“Tena,” yaya ni Karlo kay Lilia na nakapormang naghihintay sa kabilang gilid ng kama. Para silang mga robot na nagsitayo, naglakad palabas. Ilang kilometro rin ang pinalampas ng dalawa bago inumpisahan ni Karlo ang usapan sa loob ng taksi.

“Idadaan na kita sa Bagobantay.”

“Huwag na. Ibaba mo na lang ako sa kanto, lalakarin ko na lang. Kaya ko naman.”

Hindi na pinilit ni Karlo si Lilia. “Ikaw. Sige.”

Hindi pa nakakalayo ang taksi mula sa pinanggalingan nang matrapik ito sa isang intersection. May banggaan. Napabuntunghininga si Karlo. Alam niyang sa kaunting banggaan ay magkakabuhulbuhol ang trapiko. Iniiwan pa naman ng mga drayber sa gitna ng kalye ang kanikanilang sasakyan habang inaareglo sa harap ng isang pulis. Mukhang parehong ayaw magpalamang ng mga drayber. Marami ring nag-uusyuso sa banggaan ng dyip at kotse, kasama ang ilang batang nagtitinda ng dyaryo at sigarilyo. Sinutsutan ni Karlo ang isang yosiboy.

“Yosi!”

Lumapit ang bata, nakahanda na ang mga daliri sa mga kaha ng sigarilyo.

“Marlboro,” iniabot ni Karlo ang barya sa bata. Walang mintis ang kilos ng bata. Mabilis nitong nasindihan ang sigarilyo na nakaipit sa bibig ni Karlo.

Tiningnan muna ni Karlo ang drayber sa rear view mirror, sabay bukas ng bintana niya.

“Pare, pwede ba?” ipinakita ni Karlo sa salamin ang istik ng sigarilyo.

Hindi sumagot ang drayber. Bagkus, binuksan din niya ang kanyang bintana at nagsindi ng sariling sigarilyo.

Tiningnan nang masama ni Lilia si Karlo habang nagbubukas din ng bintana sa gilid niya.

“Nagsisigarilyo ka pa rin! Akala ko ba e ’tinigil mo na ’yan?”

“Minsanminsan na lang. ’Pag nate-tense.

“Ba’t, nate-tense ka ba ngayon?”

“Oo.”

“Dahil saan? Kanino?”

Hindi sumagot si Karlo. Kinalabit niya ang drayber.

“Bay, wala ba tayong ibang madaraanan? Mukhang matagal na aregluhan ’to, tingin mo?”

“Wala, pare, ipit na tayo.”

Napailing si Lilia. Mayamaya’y isinungaw nito ang ulo sa bintana ng taksi at sinutsutan ang dyaryo boy na nag-uusyoso sa banggaan. Walang salisalita, iniabot ni Lilia ang barya at hinila ang dyaryong unang nakita... hindi Kalatas, hindi rin Bulitin. Saka iyon ipinamaypay.

Tiningnan ni Lilia si Karlo, walang ekspresyong mababakas sa mukha ng dalaga. Sandali ring tiningnan ni Karlo si Lilia pero binawi niya agad iyon. Hindi na niya inubos ang kalahati ng sigarilyo at itinapon iyon sa labas.

“Tense ako ngayon dahil sa maraming bagay...”

Itinigil ni Lilia ang pagpapaypay. Wala sa isip, napatingin naman si Karlo sandali sa batok ng drayber, saka siya nagpatuloy.

“Mula noong nagkita kami ni Mang Pidyong sa Mendiola, bigla na lang itong nawala. Hanggang ngayon, wala kaming balita. Walang balita ang Byahe, pero hinahanap naman daw nila. E, ilang buwan na ang nakakaraan...”

“Akala mo ba, ikaw lang ang nag-aalala para kay Mang Pidyong?”

“Hindi naman. Tsaka hindi lang naman ’yon. ’Yung sa atin din. Ikaw, paalis ka na sa makalawa...”

“Hindi naman kita binigla ngayon, ’di ba?”

“Oo nga. Ang hirap lang n’yan... kung halimbawang... ito, itong nangyari sa atin...” napailing si Karlo at hindi na tinapos pa ang sasabihin.

“Huwag na muna nating isipin. Nagkakapatungpatong lang ang takot natin, pero wala pa naman talagang kasiguruhan. ’Yung kay Mang Pidyong, baka kung saan lang naman ’yon napapunta. Sabi mo na rin, kung saansaan ang miting n’yan, isa-dalawang linggo.

“Kungsabagay... Teka, tingin mo ba e safe ka nitong mga nakaraang araw?”

Tumangutango lang si Lilia, saka tiningnang muli si Karlo. Untiunting napangiti ang dalaga, makahulugang ngiti.

“E, kung may mabuo? Ano ka ngayon?”

“Ang kulit... Sige, sige, hatiin natin ang bata!” napangiti na rin si Karlo. Nginitian na rin niya sa salamin ang drayber na alam niyang kanina pa nakikinig sa usapan nila ni Lilia.

Kinabig ni Karlo si Lilia at patagilid na niyakap. Mahigpit din itong yumakap sa kanya. Biglang humarurot ang taksi. Nagkaroon ng maliit na puwang sa sangandaan at inagapan ’yon ng drayber.

— 15 —
Bisperas

Nadala pala ni Karlo sa inuuwiang bahay ang dyaryong ipinampaypay ni Lilia. Magpapaantok sana siya para makabawi sa puyat, at inumpisahang bulatlatin ang mga pahina ng dyaryo. Puro patayan, balimbingan at pamumulitika ang laman nito. Napailing si Karlo. Itatapon na sana niya ang dyaryo nang may pamilyar siyang pangalang nakita sa obitwaryo: “Elpidio Quitlong.” Patay na si Elpidio Quitlong. Muli’t muli niyang binalikan ang anunsyo at nasiguro niyang si Mang Pidyong nga ang nakasaad. Matagal bago nakapaniwala ang kanyang sarili.

Bumangon si Karlo at naupo sa gilid ng kama, nakayupyop. Matagal siyang nanahimik. Pagkatapos ng maraming minuto ng walang-direksyong pag-iisip, dahandahan niyang idinayal ang telepono ng Byahe. Maya’t maya niyang kinukundisyon ang sarili na kapangalan lang ni Mang Pidyong ang nasa obitwaryo.

Subalit kinumpirma sa kanya ng mga tao sa Byahe na patay na ngang talaga si Mang Pidyong. Pero hindi raw ito basta pagkamatay. Pinaslang si Mang Pidyong. Sinalbeyds. Nakita ito sa isang damuhan sa isang liblib na lugar sa Laguna, tadtad ng bala at saksak, may busal sa bunganga, nakapiring ang mga mata, nakagapos ang mga kamay. Sa ganoong paglalarawan pa lamang, parang ayaw na niyang makita pa ang bangkay ng matanda. Alam niyang sindahas ng karahasang ginawa sa katawan ni Mang Pidyong ang kanyang mararamdaman. Pero alam niyang naghihintay sa kanila ni Lilia ang matanda. Ito na ang bisperas ng kanilang paghihiwahiwalay.

Maraming dumalo sa huling okasyon ni Mang Pidyong kaya maalinsangan sa simbahan. Ang gitnang pasilyo lang ang nadaraanan ng mga tao. Magkasama sina Karlo at Lilia. Pinagtyagaan nila ang mahabang pila at ang malungkot na martsa papunta kay Mang Pidyong. Limang araw na itong naghihintay habang nasa bakasyon sina Karlo at Lilia. Pero hindi ito nagtampo sa pagkaantala nila. Hindi makapagtatampo ang bangkay.

Maraming minuto rin ang lumipas bago nakarating sina Karlo at Lilia sa kinalalagyan ni Mang Pidyong. Doon, kinausap nila ang matanda.  Nadama nila ang karahasan ng pumaslang kay Mang Pidyong. Naalala ni Karlo ang bangis ni Mesina, ang bangis ni Makoy, ang mapagpanggap na ngiti ni Cory. Lahat ng ito’y mga sugat na iniwan sa pisngi ni Mang Pidyong, sa noo, sa panga, sa ulo, sa leeg, sa mga kamay, sa mga daliring tinanggalan ng mga kuko, sa dibdib na humumpak dahil marahil sa kulata ng armalayt na pinagmulan ng mga walang matang balang bumutas sa noo, sa panga, sa ulo, sa leeg, sa kamay, sa mga daliring ginilitan ng kung anong matalas na bagay na siya ring tumagos, humiwa sa noo, sa panga, sa ulo, sa leeg, sa kamay — sa puso nina Karlo at Lilia.

Hindi nakapagpigil si Lilia. Dahandahan itong umiyak sa ibabaw ng kabaong ni Mang Pidyong. Tahimik na pag-iyak. Pero ang dibdib niya’y dumadagundong, tila bulkang sasabog sa magkakahalong habag, takot at kalituhan. Bakit kailangang mamatay ang isang tao sa ganitong paraan? At si Karlo, na alam niyang nakaangkas na sa dyip ni Mang Pidyong, sa byaheng tinugpa nito, ganito rin bang uri ng burol ang ipaglalamay niya? Mahinang napahagulgol si Lilia, napayakap kay Karlo nang mahigpit at ’di na muli pang tiningnan ang bangkay ng matanda.

Matagal ang ginawang ‘pakikipag-usap’ nina Karlo at Lilia kay Mang Pidyong at ’di nila napansing humaba na pala ang pila sa likod. Kung hindi pa may napabahing sa sangsang ng mga bulaklak sa altar, wala na yata silang balak pang gumalaw.

Si Lilia ang nakarinig sa bahing sa likuran. Tinapik niya sa balikat si Karlo at nagkatinginan sila, parehong basa ng luha ang mga mata, parehong bumubuntunghininga. Sapat na iyon para sila’y magkaintindihan kahit na nauumid. Muli nilang hinanap ang daan palabas ng simbahan.

Makapal man ang mga tao sa loob ng simbahan, manipis ang ingay, mahina ang bulungan, payak ang anasan. Tanging ang nagsisikantahan sa labas ng simbahan ang malinaw na mariringgan ng mga kataga ng paglaya — paglaya sa bulok na sistema at sa mga pagkawala at kamatayang tulad ng sinapit ni Mang Pidyong. Pero mas malakas sa kantahan ang paghuhumiyaw ng mga istrimer na nakasabit kung saansaan: “Elpidio Quitlong: bagong bayani ng bayan!”; “Katarungan para sa sambayanan!”; “Dugong inutang ng militar, dugong sisingilin ng tunay na sandatahan!” at marami pang iba.

Sa labas lang ng simbahan naluwagan sa paghinga si Lilia. Para siyang sinasakmal kanina ng mga pananda ng mga islogang ’di naiwasang mabasa sa loob. Tumayo sila ni Karlo sa tarangkahan ng simbahan, hindi nagkikibuan. Pakiramdam nila’y pareho na silang naubusan ng salita matapos magbigay ng litalitanyang tagubilin at panalangin kay Mang Pidyong.

May padaang taksi, at agad itong pinara ni Lilia. Saka lamang niya hinarap si Karlo.

“H’wag mo na akong ihatid. Alam ko, gusto mo pang magtagal dito. Kinakawayan ka nga ng ilan mong kasamahan kanina, hindi mo pinapansin.”

“Hindi ko napansin,” nakatitig lang si Karlo kay Lilia.

Binuksan ng drayber ang bintanang pinakamalapit kay Lilia. “Sa’n tayo, Ma’m?”

“Paano bukas?” tanong ni Karlo.

Nilingon sandali ni Lilia ang drayber, inilapit ang mukha sa binuksang bintana ng de-aircon na taksi. “Sa Bagobantay ho. Ibaba n’yo na ang metro, sandali na lang.”

Inulit ni Karlo ang tanong.

“Pa’no bukas? Anong oras ba’ng flight mo?”

“Alaskwatro pa lang ng hapon, kailangan nasa airport na ako.”

“Ihahatid na kita.”

“H’wag na, kaya ko naman. Ihahatid ako ni Alfredo.”

“Bakit, okey na ba s’ya?”

“Oo. Manic depression lang daw, pero lilipas din ’yon.”

“Kaya mo na talagang mag-isa?”

“Oo naman.”

“Ikaw. Sige.”

Matagal silang nagkatinginan. Nainip na ang drayber ng taksi at sinilip muli si Lilia sa nakabukas na bintana. “Hindi pa ho ba tayo aalis, Ma’m?”

Sumenyas si Lilia sa drayber na sandali na lang. Nanatili siyang nakatingin kay Karlo habang isinasara ng drayber ang binuksang bintana.

“Paano, Karlo, sige. Tatawag na lang ako pagdating na pagdating ko sa States.”

“’Du’n sa bagong number na ’binigay ko sa yo. Mainit na naman kami.”

Gustong hawakan ni Karlo ang kamay ni Lilia at halikan ito sa pisngi. Gustong halikan ni Lilia sa mga labi si Karlo at yakapin ito nang mahigpit. Pero walang may lakas ng loob na humawak man lang sa kamay ng kausap. Alinman’y makapagpapabigat lamang sa bisperas ng paghihiwahiwalay nilang tatlo — ni Karlo, ni Lilia, at ni Mang Pidyong. Hahayaan na lang nilang lumutang ang ilang posibilidad sa pagkakataong ito.

Sumakay si Lilia sa taksi. Hindi na nito nilingon pang muli si Karlo na wala sa sariling napatalikod, napatungo, napalaylay ang mga balikat, napahalukipkip, may ibinubulong.

Agad na humarurot ang taksing nainip.

— 16 —
Huling Paalam

Sumandal si Lilia sa malambot na upuan ng eroplanong maghahatid sa kanya sa Amerika. Ilang saglit lang at dahandahan nang pumaimbulog ang eroplano at untiunting lumiit ang kanyang bayan hanggang magmistula itong napakalayong puntod. Naisip niya, sa malayo’y para lang palang isang libingan ang kanyang bayan. Kinilabutan siya at mariing napapikit. At nag-umpisa siyang magdasal. Ipinagdasal niya si Mang Pidyong at si Karlo. Ipinagdasal niya ang napakaraming pinapatay ng kahirapan at karahasan sa Pilipinas.

Pagkatapos magdasal, nagmulat si Lilia. Sumilip siya sa bintana at nakita niyang wala na sa tanawin ang kanyang bayan. Ulap na lang ang nakikita sa labas, nanunudyo upang isipin ni Lilia na, heto na, muli na naman niyang madarama ang pag-imbulog sa rurok ng kanyang mga pangarap. Pero napakibit lang siya ng balikat at napailing. Mula sa ’di pagkakatulog buong gabi, hanggang sa malamig na sandaling ito, hindi niya alam kung ano ang mararamdaman. Gimbal siya, nanghihina, natatakot.

Marahil ay sa sobrang pag-iisip at puyat, biglang nangasim ang sikmura ni Lilia. Nag-almusal naman siya, naisip niya. Pero umakyat ang pangangasim at nalasahan pa niya ang mapait-maasim na likido sa lalamunan. Naduduwal siya.

Sa gitna ng kapanatagan ng iba pang pasahero, kusang napatayo si Lilia at napatutop sa dibdib. Pinilit niyang maging mahinahon sa paglalakad papuntang kubeta ng eroplano, pero gustunggusto na niyang tumakbo upang maiwasan ang palagay niya’y malisyosong mga tingin ng iba pang pasahero.

Pagdating sa Amerika, pilit na nilimot ni Lilia si Karlo. At si Mang Pidyong. Wala namang magyayari sa kanilang dalawa ni Karlo, pilit niyang iniisip. Hindi niya alam, ganoon din ang pakiramdam ni Karlo. Mahal man ang isa’t isa, pinalaya nila ang kanilang mga puso. Tinanggap nilang dapat nilang bigyang pagkakataon ang mga damdaming makatagpo ng iba at inaakalang nararapat, praktikal na pag-ibig.

Kaya ilang linggo lang ang lumipas, sinagot na rin sa wakas ni Lilia ang masugid nitong manliligaw na duktor na si Paul. May katandaan na ito at si Lilia nama’y lagpas-kalendaryo na. Mabilis ang mga pangyayari at hindi na sila nagpatumpiktumpik pa at agad na nagbalak na magpakasal.

Subalit ilang buwan bago ang kasal, nakumpirma ni Liliang buntis siya. Hindi pa naman siya nakikipagtalik kay Paul dahil nahirapan din siya sa mahabahabang panahon na maulit sa ibang lalaki ang nagawa niya kay Karlo. Tanggap naman ni Paul ang sitwasyon kaya natuloy din ang kasalan anu’t anuman.

Ipinaalam ni Lilia kay Karlo ang tungkol sa ipinagbubuntis niya pagkatapos na ng kasal. Naisip ni Lilia, kung sasabihin niya Karlo ang gayon bago sila makasal ni Paul, mahihirapan lang silang dalawa. Mas masakit pati iyon para kay Paul, at ayaw ni Liliang mangyari ito. Napapamahal na rin sa kanya si Paul dahil sa kabaitan nito at pagkamaunawain. Pero kailangan din niyang ipaalam ang mga pangyayari kay Karlo, kaya ibinalita rin niya ito sa iniwang dating karelasyon.

“Karlo?” nag-aalangan si Lilia sa umpisa nang tawagan niya si Karlo.

“Eto nga.  Lilia?”

“Karlo, hindi na ’ko magpapaliguyligoy pa...”

“O...”

“Alam mo namang kasal na ’ko kay Paul.”

“Alam ko. Congratulations nga pala, ngayon lang kita nabati nang personal. Marami lang akong ginagawa nitong mga nakaraang araw.”

“Okey lang ’yon. Naiintindihan ko, naiintindihan ko na. Huwag ka lang sanang mabibigla sa ibabalita ko ’yo.”

“Sige, kung mahalaga ba naman, e.”

“Mahalaga Karlo. Magkakaroon tayo ng anak.”

Matagal na natigilan si Karlo. Bumalikwas agad ang masasaya nilang araw ng pagsasama, ang maikling pagsasama sa gitna ng daluyong ng lipunan kailan lang. Hindi na siya nang-urirat pa tungkol sa balita. Hindi na niya sinumbatan si Lilia nang sabihin nito sa kanya noong safe siya. Baka talagang gusto na nitong magkaanak sa kanya. Hindi lang talaga niya alam kung paano haharapin ngayon ang ganitong kakatwang sitwasyon.

“Magkakaroon tayo ng anak. Kasal ka na kay Paul. Pa’no na?”

“Anak pa rin natin ’to, Karlo. Ang gusto ko lang linawin sa ’yo, sana’y matanggap mo na hindi tayo pwedeng magsama — ligal na magsama — dahil lang sa may anak tayo. Si Paul ang asawa ko. Matututunan kong mahalin si Paul.”

“Mahal kita Lilia,” ang tanging nasabi ni Karlo, hindi dahil sa kakulangan ng masasabi, kundi dahil sa pananatiling mapanampalataya sa pagmamahal kay Lilia.

“Karlo... huwag na tayong mag-usap nang ganito. Pahihirapan lang natin ang isa’t isa. Hindi ba’t nagkasundo na naman tayo noon: palayain ang isa’t isa, maghanap ng iba pang iibigin, dahil pilit tayong pinaglalayo ng paniniwala’t pagkakataon...”

“Paano ang bata?”

“Palalakihin ko, Karlo.”

Naiitindihan ni Karlo ang lahatlahat, hindi lang niya agad matanggap.

“Sige. Tiwala naman ako sa ’yo. Sana lang, magkakilala rin kami pagdating ng panahon.”

“Maaasahan mo, Karlo. Mahirap man sa kalagayan ko, ipapakilala kita, ikaw ang ituturing niyang ama, hindi si Paul.”

“Ikaw na ang bahala kay Paul...”

“Mabait si Paul, maiintindihan niya iyon. Ang totoo nga, nang pag-usapan namin ang tungkol dito, walang gaanong prublema. ’Yun nga lang, may kahilingan din siya...”

“Ano raw?’

“Sarili niyang anak sa akin. E, hindi naman talaga malayong mangyari ’yon.”

Sandaling nalungkot si Karlo, may halong panibugho.

“Sige, sige. Marami pa namang pagkakataon. Mapag-uusapan pa natin ’to.”

“Karlo, dalawang buwan na lang, lalabas na ’to. Anong pangalan ang gusto mo? Ako, gusto ko, Butch.”

Medyo gumaan nang kaunti ang pakiramdam ni Karlo. Ano nga bang ipapangalan nila sa bata?

“Pag-iisipan ko, Lilia, hayaan mo. Pipili ako ng magandang pangalan. Baka kasi siya na ang una’t huli kong anak.”

“Wala ka na bang balak magpakasal sa iba?”

“Wala pa. Ewan ko, bahala na. Babalitaan kita ’pag may sirang nagkagusto sa akin.”

“Sobra naman ’to.”

“Mahaba na ’to Lilia...”

“O sige, sige. Tatawag na lang ako. Tatawag akong madalas para ibalita sa ’yo kung ano na’ng lagay ni Butch...”

“Butch? Pangit talaga. Mag-iisip ako ng iba...”

“A, basta! Sa akin, Butch.”

“Ba’t, sigurado ka bang lalaki ’yan?”

“A, basta, lalaki ’to!”

Sandaling nagtawanan ang dalawa. Saka sila nagpaalam sa isa’t isa. Hanggang sa susunod na tawag.

— 17 —
Huling Byahe

Pabagsak na si Cory. Matatapos na ang kanyang anim na taong pamumuno, kung matatawag ngang pamumuno. Pero walang saysay, walang makabuluhang pagbabagong naipatupad ang gubyerno kundi ang mas maraming kalamidad na bunga ng kasakiman ng tao laban sa kapwa tao, ng naghahari sa pinaghaharian. Pati kalikasan ay napoot. Nagngalit ang langit at lupa, naminsala ang matitinding bagyo, lindol, baha at pagputok ng bulkan. Ni hindi nga niya naipadakip ang pumatay sa asawa niyang si Ninoy.

Samantala, natapos na ang taning ng mga base militar ng Amerika at bumoto ang labindalawang Senador sa tuluyan nitong pagbaklas matapos ang sansiglong pananakop ng Amerika sa Pilipinas. Bumoto sila ayon sa konstitusyon at paninindigan ng masang patuloy na lumalaban. Pero mismong si Cory ay nambastos sa Freedom Constitution na isinumpa niyang igagalang. Maging ang pangako niyang pagtutol sa mga base militar noong bago mag-EDSA ay tuluyan niyang nalimot alang-alang sa kapakanan ng Amerika. Sa huli, lumabas din ang tunay na kulay ni Cory. Hindi dilaw: pula at asul na may istar-istar pa.

Sa ganitong punto naisip ni Lilia na bumawi sa kanyang mga pagkukulang. Mag-isa siyang bumalik sa Pilipinas matapos magpasya si Butch na kay Paul nito gustong tumira kasama ng kinakapatid nitong si Janice, ang anak ni Lilia kay Paul. Nagboluntir si Lilia, sa edad na halos kwarenta na, sa isang institusyong pangkalusugang nagsisilbi sa masang Pilipino. Maliit man ang sahod, naging masaya si Lilia sa trabaho. Nagpatuloy naman si Karlo sa pagsusulat.

Bago magsara ang kanilang dapithapon, nakahabol pa sina Karlo at Lilia sa huling byahe, ’ika nga. Nagkaanak sila, babae naman.

 (1992)

R. Fulleros Santos

whew!

wow! you've got fire on your fingertips...i feel envious about theway you handle the language. keeeeeeeeep it uuuuuuuuuuuuup! you got wild chances of succeeding as a writer

salamat

from the baul, siince 2007. maraming salamat po sa papuri.